Ο αιώνας του Λόρενς Φερλινγκέτι

Αύριο, 24 Μαρτίου, ο Λόρενς Φερλινγκέτι γίνεται 100 ετών. Δεν υπάρχει άλλος ποιητής της γενιάς των μπίτνικ που να έφτασε τα χρόνια του ή έστω να τα πλησίασε. Ινδαλμα της αντικουλτούρας, δημιουργός του περίφημου εκδοτικού οίκου και βιβλιοπωλείου City Lights στο Σαν Φρανσίσκο, πρώτος εκδότης του Αλαν Γκίνσμπεργκ, θιασώτης της «ποίησης ως στασιαστικής τέχνης» (αυτός είναι ο τίτλος μιας συλλογής παρατηρήσεων, αφορισμών και παραινέσεων για τον σκοπό και τη φύση της ποίησης που εξέδωσε το 2005), βαθύς γνώστης των εικαστικών και ζωγράφος ο ίδιος, ακάματος περιπατητής και ποδηλάτης (ακόμη και σήμερα, στα 100 του χρόνια, αρνείται να κρατήσει μπαστούνι, παρά τα σοβαρά του προβλήματα όρασης), αγαπημένος του κοινού (η συλλογή του Coney Island of the Mind πούλησε ένα εκατομμύριο αντίτυπα), αν και όχι της κριτικής,  μόλις εξέδωσε το τελευταίο (;) έργο του.

Παραδομένο από μήνες στον εκδότη του (Doubleday) με τη δέσμευση να το κυκλοφορήσει με τη συμπλήρωση των 100 του χρόνων, το βιβλίο του με τίτλο Little Boy συμπυκνώνει 99 χρόνια ιδιαίτερα παραγωγικής ζωής.

Είναι ένας αυτοβιογραφικός ποταμός, που ξεκινάει από τα «παράξενα» παιδικά του χρόνια – γεννήθηκε στην Αμερική, μεγάλωσε με μια θεία στο Παρίσι, πέρασε μια χρονιά στο ορφανοτροφείο, έζησε στη συνέχεια με μια πλούσια οικογένεια στο Μπρόνξβιλ -, περιγράφει τις περιπέτειές του στον πόλεμο (συμμετείχε στην απόβαση στη Νορμανδία) και την «ηδονική φτώχεια» των σπουδών του στο Παρίσι, για να αποτυπώσει στη συνέχεια το πνεύμα και το ήθος της μεταπολεμικής Αμερικής.

Γράφει για τα πρόσωπα που τα καθόρισαν, τις εφορμήσεις και τις παλινδρομήσεις μιας γενιάς μετέωρης ανάμεσα στις «ηλίθιες αυταπάτες ευτυχίας» του αμερικανικού ονείρου και σε μια πραγματικότητα που φέρνει στον νου του ποιητή «τις μεγαλειωδέστερες σκηνές του Γκόγια», σ’ ένα ιδίωμα ασθματικό, υψηλής ενέργειας.

Αναμνήσεις, στοχασμοί, προγνωστικά, όλα συνδέονται, όλα έχουν συνέπειες. Αν δεν υπάρχει πραγματικά πλοκή, αν το νόημα συχνά διαφεύγει, είναι γιατί το ίδιο συμβαίνει και στη ζωή.

Ο Λόρενς Φερλινγκέτι είναι ένας θρύλος της σύγχρονης ποίησης: το Βιβλιοπωλείο Τσέπης που άνοιξε το 1953 μαζί με τον Πίτερ Μάρτιν στο Σαν Φρανσίσκο, στις παρυφές της Chinatown, «το μόνο μέρος όπου μπορούσες να μπεις, να καθίσεις και να διαβάσεις χωρίς να σε πιέσει κανείς να αγοράσεις και παράλληλα ένας τόπος πνευματικής δραστηριότητας», καθώς θα πει ο ίδιος στο New York Times Book Review, θα εξελιχθεί σ’ έναν τολμηρό εκδοτικό οίκο, όπου θα βρει τη στέγη του, το 1956, το Ουρλιαχτό του Αλαν Γκίνσμπεργκ. Η πρώτη έκδοση του βιβλίου θα εξαντληθεί αμέσως, αλλά η δεύτερη θα κατασχεθεί από τις Αρχές· θα επακολουθήσουν η δίκη του Φερλινγκέτι το 1957 με τον νόμο περί ασέμνων, το σκάνδαλο και η θριαμβευτική του αθώωση. Ο Φερλινγκέτι θα αναδειχθεί σε έναν μέντορα της γενιάς των μπίτνικ και θα συμβάλει καθοριστικά στην αναγέννηση της λογοτεχνικής σκηνής του Σαν Φρανσίσκο.

«Η ποίηση του δρόμου»

Πρώτη αρχή γύρω από την οποία όφειλε να οργανωθεί η σύγχρονη ποίηση ήταν, για τον Φερλινγκέτι, η απομάκρυνσή της από τον χρυσελεφάντινο πύργο της ακαδημίας. «Η ποίηση που προτείνουμε μπορεί να ονομαστεί ποίηση του δρόμου» θα γράψει το 1958 στη Chicago Review. «Γιατί θέλει να βγάλει τον ποιητή έξω από τον πολύπλοκο ναό που έχτισε στ’ όνομα της αισθητικής και που μέσα του έχει μείνει κλεισμένος πολλά χρόνια ομφαλοσκοπούμενος. Θέλει να ξαναφέρει την ποίηση στον δρόμο, εκεί που ήταν κάποτε, έξω από τις τάξεις, έξω από τα πανεπιστήμια και, ει δυνατόν, έξω από την τυπωμένη σελίδα. Ο τυπωμένος λόγος έχει βουβάνει την ποίηση. Ομως εμείς προτείνουμε την προφορική ποίηση, που συλλαμβάνεται σαν μήνυμα. Αλλοτε διαβάζεται με συνοδεία τζαζ κι άλλοτε όχι… Σημασία έχει ότι η ποίηση αυτή χρησιμοποιεί τα μάτια και τα αφτιά μας όπως δεν τα είχε χρησιμοποιήσει εδώ και πολλά χρόνια».

Λιγότερο βαθύς από τον Γκίνσμπεργκ, πιο «ποπ» απ’ ό,τι θα τον ήθελε η κριτική, σίγουρα πιο βατός και πιο «κοινωνικός», ο Λόρενς Φερλινγκέτι έγραψε μια ποίηση «που τραγουδάει στον ρυθμό της θλιμμένης και κωμικής μουσικής των δρόμων», όπως σημειώνει ο κριτικός Λάρι Σμιθ στο βιβλίο του Lawrence Ferlinghetti: Poet at Large.

«Επλασε την εικόνα του ποιητή μέσα στον κόσμο και δημιούργησε μια ποιητική μορφή που είναι ρητορικά λειτουργική και κοινωνικά ζωτική». Ο ίδιος χαρακτηρίζει την ποίησή του «wide open», «διάπλατα ανοιχτή», υιοθετώντας τον όρο με τον οποίο την περιέγραψε ο Πάμπλο Νερούδα, όταν τον συνάντησε το 1950 στην Κούβα. Αλλά, παρά τις πενήντα περίπου ποιητικές του συλλογές και τα δύο μυθιστορήματά του, η Ιστορία θα τον μνημονεύει κυρίως ως τον εκδότη του Γκίνσμπεργκ, του Κέρουακ, του Λόουρι, του Χένρι Μίλερ, του Ο’Χάρα, του Μπουκόφσκι, του Κορτάσαρ, του Παζολίνι, της Ελένης Σικελιανός κι άλλων πολλών, ως μια «αλογόμυγα» που δεν έπαψε να παρενοχλεί την εξουσία, ως έναν αιωνόβιο (πλέον) ακτιβιστή, πεισματικά αφοσιωμένο στις ιδέες και στις εμμονές του, ταγμένο στη διάδοσή τους.

Απόσπασμα

«Κάνε έρωτα υπέρ πατρίδος»

Η Κατερίνα Σχινά μεταφράζει στο «Βιβλιοδρόμιο» ένα απόσπασμα από το «Little Boy», το πλέον πρόσφατο βιβλίο του Λ. Φερλινγκέτι

«Οι νέοι άνδρες πρέπει να ‘ναι εξερευνητές. Πατρίδα είναι εκεί απ’ όπου ξεκινάει κανείς. Αποκαμωμένος από τη μήτρα ξεκουράζομαι, ταξίδεψα, είδα το Goof City, άκουσα τον Kid Ory να κλαίει, άκουσα ένα τρομπόνι να κηρύττει, άκουσα τον Ντεμπισί να καταπονείται μέσα από μια παρτιτούρα, κοιμήθηκα σε εκατοντάδες νησιά όπου τα βιβλία ήταν δέντρα, άκουσα τα πουλιά που ηχούνε σαν καμπάνες, φόρεσα γκρίζο φανελένιο παντελόνι και πούλησα ό,τι πουλάει, κατοίκησα εκατοντάδες πόλεις όπου τα δέντρα ήταν βιβλία. Πόσα υπόγεια τρένα, πόσα ταξί, πόσα καφενεία! Πόσες γυναίκες με τυφλά στήθη, μέλη χαμένα ανάμεσα σε ουρανοξύστες, έχω δει τα αγάλματα ηρώων σε σταυροδρόμια, τον Νταντόν να θρηνεί στην είσοδο του μετρό, τον Κολόμβο στη Βαρκελώνη να δείχνει προς τα δυτικά ψηλά στις Ράμπλας προς την American Express, τον Λίνκολν στο πέτρινο κάθισμά του κι ένα μεγάλο Πέτρινο Πρόσωπο στη Βόρεια Ντακότα. Διάβαζα τις αγγελίες καθημερινά αναζητώντας μια πέτρα, ένα δέντρο, μια ανεύρετη πόρτα. Ακουσα την Αμερική να τραγουδάει μέσα στον Χρυσό Οδηγό. Ποτέ δεν μπορείς να ξέρεις πότε η ψυχή φρενιάζει. Πάει καιρός που ήμουνα βοσκός, ω, πήγα στην πόλη κι έκλαψα γιατί είχα αποκοπεί από τη φύση, σε μια μεγαλούπολη ίσως, με το ανθρώπινο πλήθος έτοιμο να ξεστρατίσει προς κάποιο γκρεμό, ναι, το ίδιο ασκέρι που εξελίχθηκε από τον πίθηκο, αφότου οι δεινόσαυροι έγιναν πουλιά και οι ελέφαντες έβγαλαν προβοσκίδες πλάι στις όχθες του μεγάλου γκριζοπράσινου λιπαρού Ποταμού Λιμπόπο, καιρό πριν, σ’ ένα σύμπαν που δεν έχει συνείδηση παρά είναι ένα τυφλό πλάσμα, μια τυφλή δημιουργία ενός τυφλού δημιουργού παρακινημένο από μια τυφλή ζωική δύναμη χωρίς συνείδηση του εαυτού της η θεά Κα στην αιγυπτιακή μυθολογία και το μόνο που μας μένει είναι να υιοθετήσουμε μια στωική φιλοσοφία όπως οι βουδιστές, να αναγνωρίσουμε την τυφλή μας μοίρα κι ωστόσο να απολαύσουμε το ταξίδι, ακόμη και να γελάσουμε δυνατά όπως κάνουν οι ανόητοι Ζεν μες στην τρελήηη σοφία τους, να σκεφτούμε τον απόλυτο παραλογισμό όλων αυτών τελικά, γιατί μήπως δεν είμαστε όλοι κλόουν που κάνουμε τούμπες γύρω από τη γη καθώς ο ήλιος δύει φλεγόμενος εν πλήρει δόξη. Και η ζωή του πνεύματος καθώς συνδέεται με τον αγώνα για δικαιοσύνη είναι ένας τρόπος ζωής αλλά τι ήξερα απ’ όλα αυτά όταν μεγάλωνα σ’ εκείνο το μικρό προάστιο, όταν το μόνο που γνώριζα τότε ήταν η βαρβαρική καρδιά μέσα στη γεωγραφία του πουθενά προτού ανακαλύψω τον καρπό στο δέντρο του σεξ, αλλά τι λέω, το σεξ καταστρέφει τα πάντα. Πρέπει να είσαι παλαβός ή κάτι τέτοιο. Εντάξει, ας διευκρινίσω λοιπόν πως εννοώ ότι το μοναδικό θεμελιώδες πρόβλημα σ’ όλο τον κόσμο το πρόβλημα των προβλημάτων που κρύβεται κάτω απ’ όλα τα δεινά του κόσμου έγκειται στον υπερπληθυσμό, γιατί υπάρχει τόση μόλυνση επειδή υπάρχουν τόσα αυτοκίνητα και τόσα εργοστάσια που καίνε άνθρακα επειδή τόσοι άνθρωποι θέλουν αυτοκίνητα και θέρμανση κ.λπ. κ.λπ. και γιατί αποψιλώνουν τα τροπικά δάση επειδή χρειάζονται το ξύλο για να χτίσουν περισσότερα σπίτια για περισσότερους ανθρώπους και ούτω καθεξής κι αυτό επειδή οι άνθρωποι δεν πρόκειται να σταματήσουν να κάνουν έρωτα ή απλώς να γαμιούνται. Δεν πρόκειται να σταματήσουν ή έστω να μειώσουν την ερωτική ή οργιαστική τους δραστηριότητα. Φίλε, δεν μπορείς εσύ να μου υποδείξεις πόσες ερωμένες θα έχω ή πόσα παιδιά θα κάνω, φασίστα, καταπατάς τις θεμελιώδεις ελευθερίες μου, τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματά μου, σε ελεύθερη χώρα δεν είμαστε, άι στο διάολο λοιπόν σύντροφε και τα λοιπά και τα λοιπά κι έτσι η γη πλημμυρίζει με δίποδα πλάσματα και δεν μπορεί να γίνει τίποτε γι’ αυτό επειδή το να αναπαράγεσαι είναι βασικό αναντίρρητο ένστικτο, ναι, έχουμε μια τυφλή ενστικτώδη πρωταρχική ανάγκη να αναπαραγόμαστε και να διαιωνίζουμε το είδος και θα συνεχίσουμε ό,τι κι αν γίνει και ποτέ μα ποτέ δεν θα σταματήσουμε το σεξ, τύλιξε λοιπόν το κεφάλι σου με μια αμερικανική σημαία και κάνε έρωτα υπέρ πατρίδος».

Laerence Ferlinghetti
Little boy
Doubleday, σελ. 192
Τιμή: 18,33 δολάρια (amazon)