«Πηγαίνω κόντρα στην αλαζονική εξουσία με κάθε κόστος»

«Ούτε  όταν  φτιάχτηκε ο Δρομέας δεν είχα βρεθεί αντιμέτωπος με τόσες αντιδράσεις. Δεν βρίσκω θετικό όλο αυτόν τον θόρυβο. Είναι συγκινητική η αντίδραση του κόσμου, αλλά παρατηρώ ότι έχει πολιτικοποιηθεί το όλο ζήτημα και δεν μου αρέσει που κάθε κόμμα προσπαθεί να το εκμεταλλευτεί. Πρέπει να πέσουν οι τόνοι» λέει ο Κώστας Βαρώτσος από την άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής. Μπροστά του έχει, όπως μου λέει, μερικές από τις εφημερίδες της Τετάρτης, ανάμεσά τους και «ΤΑ ΝΕΑ», που στο πρωτοσέλιδό τους έχουν το θέμα της διαμάχης του με την υπουργό Πολιτισμού Μυρσίνη Ζορμπά σχετικά με την πρόταση μεταφοράς του Δρομέα στη Βόρεια Μακεδονία, στο πλαίσιο πολιτιστικών ανταλλαγών με τη γείτονα χώρα. «Περίμενα ότι θα υπάρξει μια έκρηξη δημοσιότητας, αλλά αυτό που συνέβη είναι υπερβολικό. Δεν μετανιώνω όμως, διότι παρατηρώ στο ΥΠΠΟ μια συμπεριφορά αλαζονικής εξουσίας, στην οποία πηγαίνω κόντρα με κάθε κόστος. Αισθάνθηκα αυτή τη δύναμη της εξουσίας όταν ήρθε η διάψευση. Ηταν σαν να μου έλεγε “επειδή είμαι υπουργός έχω τον ισχυρό λόγο. Ποιον θα πιστέψει ο κόσμος; Εμένα που έχω εξουσία ή εσένα που είσαι καλλιτέχνης;”. Πάτησε στο αδύνατο σημείο μου. Από παιδί αντιδρούσα στην εξουσία, ακόμη κι αν την αισθανόμουν στο αυστηρό βλέμμα του δασκάλου».

Η φωνή του πλέον ακούγεται ήρεμη. Δεν έχει τα σκαμπανεβάσματα των προηγούμενων ημερών, όταν αγανακτισμένος απαντούσε στις κλήσεις των δημοσιογράφων από τις έξι το πρωί. Μοιάζει να έχει αρχίσει να αποστασιοποιείται, ίσως και να κουράζεται από την υπερέκθεση. Αν μπορούσε να γυρίσει τον χρόνο πίσω, θα άλλαζε τις εξελίξεις; Θα απέκρυπτε από την παρέα του στις Σπέτσες, όπου είχε πάει για το τριήμερο της Καθαρής Δευτέρας, την πρόταση που φέρεται ότι του έκανε η Μυρσίνη Ζορμπά; Θα εμπόδιζε τη φίλη του να κάνει σχετική ανάρτηση στο Facebook, κίνηση η οποία πυροδότησε τη θύελλα που ακολούθησε; «Οχι. Οταν όσοι έχουν την εξουσία ξεπερνούν τα όρια, θα πρέπει να τους υπενθυμίζουμε ότι δεν μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν. Κρίνονται κι ελέγχονται, διότι δεν είναι δύσκολο να υπάρξουν δικτατορίες μέσα στις δημοκρατίες. Η εξουσία πρέπει να αφουγκράζεται τον κόσμο και είναι ελάττωμα για μια υπουργό να μην καταλαβαίνει τη σημασία που έχει ο Δρομέας για την Αθήνα. Είναι ένα γλυπτό 30 και πλέον χρόνων που ανήκει στο πολιτιστικό έρμα της πόλης. Και το έρμα για ένα σκάφος είναι το πιο σημαντικό. Στη Μακεδονία ο κόσμος γιατί νομίζετε ότι είναι έξαλλος με τη διαχείριση του θέματος των Σκοπίων; Επειδή αισθάνθηκε ότι η κυβέρνηση ξεπουλά το ιστορικό τους έρμα».

Χωρίς αμφιβολία είναι ωραίο να αισθάνεσαι νικητής σε μια μάχη που έχει λάβει μεγάλες διαστάσεις, όμως δεν μπορώ να μην του επισημάνω ότι ελλοχεύει ο κίνδυνος της αλαζονείας, για την οποία έχει ουκ ολίγες φορές κατηγορηθεί στο παρελθόν. «Ολοι έχουμε μια αλαζονική πλευρά μέσα μας. Κι όποιος λέει ότι δεν έχει, ψεύδεται. Προσωπικά, όποτε πέρασα φάσεις αλαζονείας, τις πλήρωσα πολύ ακριβά. Πίστευα, για παράδειγμα, ότι δεν θα έχω ποτέ πρόβλημα ευστάθειας των έργων μου και βούλιαξε ο Ορίζοντάς μου στα εγκαίνια της Μπιενάλε της Βενετίας μπροστά στα μάτια της παγκόσμιας εικαστικής κοινότητας. Υπήρχε πιο ακριβό τίμημα; Γι’ αυτό και προσπαθώ να ελέγχω τις επιθυμίες μου, χωρίς να το καταφέρνω πάντα».

«Είμαι ψηφοδέλτιο από μόνος μου»
Αραγε ανάμεσα στις επιθυμίες του δεν είναι η εξαργύρωση του θορύβου που προκλήθηκε και εκμεταλλεύτηκε κατά κόρον η αντιπολίτευση με μια θέση σε ένα ψηφοδέλτιο, όπως είχε συμβεί το 2000 όταν είχε λάβει την τιμητική, τελευταία, θέση στο Επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας, καθώς, όπως δημόσια έχει δηλώσει, ήθελε διακαώς να φύγει το ΠΑΣΟΚ από την εξουσία; «Ξεχάστε ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Είμαι ψηφοδέλτιο από μόνος μου» λέει ξεσπώντας σε γέλια.

Οταν κλείνουμε το τηλέφωνο, σκέφτομαι ότι κανείς από τους δυο μας δεν είχε υποψιαστεί το βράδυ της περασμένης Πέμπτης, οπότε και συναντηθήκαμε για να γίνει αυτή η συνέντευξη, ούτε την αντιπαράθεση με την υπουργό Πολιτισμού που θα ακολουθούσε ούτε βεβαίως την έκταση που θα έπαιρνε στα Μέσα. Κι ας ξέραμε και οι δύο ότι ο Κώστας Βαρώτσος την αγαπά την πρόκληση, κι ας μην το παραδέχεται. Είναι μάστορας στο να τη γεννά, να τρέφεται από εκείνη, να ξεδιψά για λίγο από τον πόθο της και με την πρώτη ευκαιρία να επιστρέφει σε αυτή, άλλοτε εκούσια κι άλλοτε ακούσια.

Αλλωστε με ένα έργο – πρόκληση συστήθηκε στο ευρύ κοινό: τον Δρομέα. Ενα γλυπτό που έφτιαξε με σάλιο, όπως λέει, επειδή προοριζόταν να μείνει για τρεις μήνες και μόνο στην Πλατεία Ομονοίας και τελικά έχει ξεπεράσει τις τρεις δεκαετίες παρουσίας στην Αθήνα στη νέα του εκδοχή και τη νέα του θέση απέναντι από την Εθνική Πινακοθήκη. «Εμεινε στην πλατεία επειδή μόλις το είδε η Μελίνα Μερκούρη, πήρε τηλέφωνο τον Εβερτ και του λέει: “Xοντρέ, εμένα αυτό μ’ αρέσει και θέλω να το κρατήσουμε. Eίναι το μόνο καλό πράγμα που έκανες”». Ο Μιλτιάδης Εβερτ συναίνεσε, αλλά χρειαζόταν να κάνει ορισμένες συνεννοήσεις με τον γλύπτη, γι’ αυτό και του ζήτησε τον τηλεφωνικό του αριθμό. «Μη με πάρεις, του λέω, γιατί δεν έχω τηλέφωνο. Μου το κόψανε. Δεν είχα μία. Αυτή ήταν η αλήθεια. Ετσι μου δώσανε τότε 300.000 δρχ., δηλαδή κάπου 880 ευρώ σήμερα, και πλήρωσα το τηλέφωνο για να μπορούμε να μιλάμε και κάτι άλλα χρέη που είχα» θυμάται. Από τότε η διαδρομή του στην τέχνη μοιάζει με λαβύρινθο που τον οδηγεί σε εντελώς ετερόκλητα μονοπάτια: πότε ενώνει σχισμένους βράχους στα Απέννινα για να κλείσει το τραύμα που είχε προκαλέσει μια βόμβα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πότε μετατρέπει σε έργο τέχνης το πλοίο «Κατέρ Ι Ρόντες» που βυθιζόμενο στην Αδριατική οδήγησε στον θάνατο περισσότερους από 80 παράνομους μετανάστες, οι οποίοι ζητούσαν μια καλύτερη ζωή στην Ιταλία. Πότε δέχεται παραγγελίες για επαύλεις και δημόσιους χώρους από το Παλμ Μπιτς ώς τη Νάπολι και το μετρό της Αθήνας και πότε για τις τουαλέτες ενός κέντρου νυχτερινής διασκέδασης. Κι ενώ στη συλλογή του προσθέτει βραβεία και διεθνείς διακρίσεις, στο ενδιάμεσο τολμά να προκαλέσει τον πολιτικό κόσμο της Ευρώπης θρυμματίζοντας τις σημαίες των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης στη μεγάλη εικαστική διοργάνωση documenta 14.

«Φτιάχνομαι με όλα αυτά. Δεν έχω ιδεολογικά κρατήματα. Είμαι όμως και πολύ επιλεκτικός. Μου αρέσουν τα ωραία, τα μεγάλα, τα σημαντικά πράγματα» δικαιολογεί αυτή την πολυπραγμοσύνη του για ορισμένους, πολυδιάσπαση για ορισμένους άλλους. Και αν είναι τοπ επιλογή να εκθέτεις στο Σιάτλ και το Τόκιο, μπορεί να πει το ίδιο για τις τουαλέτες ενός μπουζουξίδικου; «Βεβαίως. Διότι βγήκα πιο πλούσιος σε γνώσεις. Γνώρισα τη νύχτα που δεν την ήξερα κι είναι συγκλονιστική. Οχι ότι βγήκα χαμένος οικονομικά, μην παρεξηγηθούμε. Το δύσκολο στη ζωή είναι το να υποκλίνεσαι κι εγώ εκεί κατέβασα το κεφάλι, όπως και για να κάνω όλα αυτά το έχω κατεβάσει. Ξέρω πολλούς καλλιτέχνες που λένε “εγώ δεν φίλησα ποτέ κατουρημένες ποδιές στη ζωή μου” κι είναι περήφανοι για αυτό. Ε, εγώ φίλησα γιατί ήθελα πάρα πολύ να κάνω το έργο. Θυσιάστηκα».

Μαζί με τον Κώστα Βαρώτσο κάποιες φορές θυσιάζεται και το έργο, όπως στην περίπτωση που το ένα γλυπτό του τεμαχίστηκε και πετάχτηκε στα σκουπίδια επειδή δεν άρεσε σε έναν δήμαρχο ή κάποια άλλη φορά που το έργο του χρειάστηκε να κοπεί καθώς ο ιερέας της ενορίας άσκησε βέτο επειδή δεν ήθελε το γλυπτό να ξεπερνά σε ύψος το καμπαναριό της εκκλησίας. «Αγιασμό όμως δεν έχουν ρίξει σε κανένα έργο μου για να το ξορκίσουν, όπως έγινε με το κόκκινο γλυπτό του Κωστή Γεωργίου στο Φάληρο. Εκεί ζήλεψα λίγο…» λέει με χιούμορ, ενώ το δεύτερο ποτήρι κρασί έχει ήδη σερβιριστεί.

Γιατί απέτυχε ο διεθνής διαγωνισμός για το ΕΜΣΤ
Η κουβέντα μοιραία έρχεται προς την υπόθεση του διαγωνισμού για την πλήρωση της θέσης του καλλιτεχνικού διευθυντή στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στο οποίο έχει διατελέσει και μέλος του ΔΣ. Πού αποδίδει το γεγονός ότι ο διαγωνισμός κατέληξε άγονος; «Είναι δυνατόν να κάνεις διεθνή διαγωνισμό προσφέροντας μηνιαίο μισθό 2.500 ευρώ; Ποιος θα έρθει; Προκήρυξη μέσα σε δύο μόλις μήνες και για ένα μουσείο που δεν υπάρχει; Κατά τη γνώμη μου, έπρεπε πρώτα να ανοίξει το μουσείο και μετά να αναζητηθεί ο διευθυντής κι εφόσον βεβαίως είχε γίνει η σχετική έρευνα διαθεσιμότητας υποψηφίων στο εξωτερικό. Η ιδέα του διαγωνισμού ήταν σωστή, αλλά ήταν ένα σχέδιο επί χάρτου που δεν ήταν προσαρμοσμένο σε συνθήκες κατάλληλες ώστε να βρει εφαρμογή».

Αν ήταν ο ίδιος υπουργός, θα έκανε διαφορετικές κινήσεις; «Πρώτα από όλα έχω πει πολλές φορές ότι το υπουργείο Πολιτισμού πρέπει να καταργηθεί. Δεν πιστεύω στον θεσμό διότι από ιδρύσεώς του αποτελούσε μια προσπάθεια χρησιμοποίησης της ίδιας της παραγωγής της τέχνης για προπαγανδιστικούς λόγους. Δεν χρειάζεται υπουργείο, χρειάζεται μια γραμματεία με κύριο ρόλο την προστασία των μνημείων. Γι’ αυτό κι αν μου πρότειναν τη θέση του υπουργού, θα τη δεχόμουν για να βοηθήσω την εξαφάνισή του».

Τη συζήτηση διακόπτει ένα τηλεφώνημα που δέχεται. Οι συνεννοήσεις αφορούν το τριήμερο της Καθαρής Δευτέρας και τα σχέδιά του να πάει στις Σπέτσες και όχι στην αγαπημένη του Αίγινα, όπου έχει δημιουργήσει το καταφύγιό του: μια κιβωτό από γυαλί και τσιμέντο με υπέροχη θέα στον Σαρωνικό. Εκεί άλλωστε γνώρισε και τον Αλέξη Τσίπρα μέσω του φίλου του Γιάνη Βαρουφάκη, με τον οποίο – πριν ξεσπάσει η κόντρα με τη Μυρσίνη Ζορμπά και φουντώσουν οι φήμες ότι θα βρεθεί σε ψηφοδέλτιο της Νέας Δημοκρατίας – λεγόταν ότι φλερτάρει πολιτικά επειδή διέθεσε ένα έργο του σε πρόσφατη δημοπρασία για τη συγκέντρωση χρημάτων υπέρ του DiEM 25, της παράταξης Βαρουφάκη που κατεβαίνει στις ευρωεκλογές. «Είμαστε φίλοι χρόνια. Τον ήξερα ως οικονομολόγο, ως έναν διανοητή με τον οποίο κάναμε παρέα, τρώγαμε ψάρια στην Αίγινα και περνάγαμε όμορφα γιατί είναι ωραίος συνομιλητής, αλλά δεν ανήκω στο κόμμα του, όπως δεν ανήκα στη Νέα Δημοκρατία ή στο ΠΑΣΟΚ. Γενικά, δεν ανήκω πουθενά. Ημουν ενταγμένος στον Ρήγα, το 1975, μαζί με τον Ανταίο τον Χρυσοστομίδη, στη Ρώμη. Εχω και φωτογραφίες με τα σφυροδρέπανα».

«Ζούμε σε μια εποχή κατάρρευσης»
ΟΦΑ, κατά δήλωσή του (Οπου Φυσάει ο Ανεμος) – μια φράση παρεξηγημένη, όπως λέει, καθώς τη χρησιμοποιεί με την ιστιοπλοϊκή της σημασία και όχι οπορτουνιστικά. Τι περιμένει από τις επικείμενες εκλογές; «Είναι οι πιο δύσκολες, διότι οι ανόητες πολιτικές που έχουν εφαρμοστεί στην Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν αναστήσει κάποιες δυνάμεις φασιστικές, της Ακρας Δεξιάς. Εχουμε τον Μακρόν, ο οποίος αποδείχτηκε Μικρόν και τη Λεπέν να τον ακολουθεί με χίλια. Η Ευρώπη βρίσκεται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Στην Ελλάδα η υποταγή και η σιωπή του Τσίπρα σε οτιδήποτε του υποδείκνυαν τα μεγάλα funds δημιούργησαν μια τρομερή απογοήτευση καθώς δεν κατάφερε να κάνει αυτό για το οποίο ήρθε: να τονώσει το πληγωμένο εγώ του Ελληνα. Επίσης οι εναλλακτικές πολιτικές δυνάμεις που υπάρχουν εδώ δεν έχουν προτάσεις για να μπορέσει να υπάρξει μια καλύτερη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η οποία έχει αποδειχτεί ότι είναι προβληματική αυτή τη στιγμή. Δυστυχώς ζούμε σε μια εποχή κατάρρευσης».

Απομένουν λίγες γουλιές για να τελειώσει και το τρίτο ποτήρι κρασί ο Κώστας Βαρώτσος, παρόλο που όταν ξεκινήσαμε την κουβέντα, μου εκμυστηρεύτηκε πως δεν ξεπερνά τα δύο ποτήρια πλέον για λόγους υγείας. Τον ρωτώ αν εξακολουθεί να δοκιμάζει τα όριά του. «Πάντα αυτό δεν κάνει ο άνθρωπος; Δεν παίζει με τα όριά του; Δεν θέλει να δοκιμάσει τα όριά του; Κι εγώ τα πράγματα τα έχω φτάσει στα όριά τους. Δεν σας κρύβω ότι κάποιες φορές εκπλήσσομαι κι εγώ με τον εαυτό μου, διότι νομίζω ότι έχω αγγίξει τα όριά μου και τελικά δεν βρίσκονται εκεί που πίστευα, αλλά ακόμα πιο βαθιά».