Η ενηλικίωση του Ισραήλ

Απλός, παρατηρητικός και αναλυτικός στη γραφή του, ο Αμος Οζ υπήρξε ένας προνομιούχος συγγραφέας. Είναι τόσο πλούσιο το υλικό που προσέφερε η ίδρυση το 1948 του σύγχρονου κράτους του Ισραήλ με όλα όσα ακολούθησαν, αλλά και τόσο πολλές οι δυνατότητες εμβύθισης στην Ιστορία που προσφέρει η «Γη της Επαγγελίας» ώστε συγγραφείς όπως ο ίδιος, ο επίσης πρόσφατα αποβιώσας Ααρον Απελφελντ, ο Νταβίντ Γκρόσμαν, ο Αβραάμ Γεοσούα και άλλοι, να μη χρειάζεται να κατασκευάσουν και πολύ μυθοπλαστικό υλικό για να εγείρουν το ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας. Η ιστορική πορεία των Εβραίων, η διερώτηση για τη μοίρα τους, οι θρησκευτικές διαμάχες και οι ιδεολογικές συγκρούσεις που ταυτίζονται με τις ποικίλες εκδοχές του σιωνισμού, επανέρχονται διαρκώς στο έργο του. Κατηγορήθηκε ενίοτε και ως προδότης από τους σκληροπυρηνικούς ορθοδόξους στην ίδια του τη χώρα, ενώ μπήκε στο στόχαστρο οργανώσεων σαν τη Χεζμπολάχ και τη Χαμάς, καθώς ως «εθνικός συγγραφέας του Ισραήλ» εμφανώς υποδυόταν τον ρόλο του διαμεσολαβητή, αυτού δηλαδή που θα εγκαθίδρυε γέφυρες συνεννόησης με τους Παλαιστινίους.

Κάτω βέβαια από αυτό το δυσβάστακτο ιδεολογικό και πολιτικό φορτίο, σε μια ιστορική περιοχή που έχει χαράξει πολλές από τις μείζονες διαχωριστικές γραμμές στον σύγχρονο κόσμο, το μυθοπλαστικό υλικό απειλείται με απίσχνανση. Κατά κανόνα ο Οζ απέφυγε αυτόν τον σκόπελο, παραλληλίζοντας την ιστορία των ηρώων του με αρχετυπικά βιβλικά πρόσωπα και ακόμη δίνοντας έμφαση στις ανθρωπογεωγραφικές ιδιαιτερότητες της περιοχής. Στο καλύτερο ίσως έργο του, το «Ο Μιχαέλ μου», η ατμόσφαιρα της χειμωνιάτικης κυρίως Ιερουσαλήμ δίνεται με μουντά μελαγχολικά χρώματα, οι ποικίλες σιωπές και οι σκιές των πραγμάτων περιγράφονται με έμπνευση, τα αδέσποτα ζώα παρακολουθούν αντιστικτικά τους ήρωες και οι έξωθεν απειλές των αράβων ελεύθερων σκοπευτών λειτουργούν ως αντήχηση για την εσωτερική περιπέτεια και τον βασανιστικό ονειρικό αρχετυπικό έρωτα της ηρωίδας του, της Χάνα. Ακόμη, ο Οζ χρησιμοποιεί σε αυτό το έργο τελετουργικά την επανάληψη των ίδιων απλών καθημερινών μοτίβων (λιμοκτονούσες γάτες, μαγκωμένες αυλόπορτες, παρατημένα περιβόλια, σιδεριές που τρίζουν στον άνεμο, αρχαία κυπαρίσσια και ελαιόδεντρα κ.λπ.) για να δώσει έναν σχεδόν ιερατικό τόνο στην αφήγηση. Η επανάληψη κυριαρχεί επί της τελετουργίας, όπως άλλωστε και η ανακυκλούμενη εντρύφηση στα θεολογικά μοτίβα.

Χάνα και Μίχαελ

Οι κεντρικοί ήρωες του βιβλίου, η αφηγήτρια Χάνα και ο σύζυγός της Μιχαέλ, ενηλικιώνονται περίπου παράλληλα με το Ισραήλ. Το 1948, όταν μετά τον πρώτο αραβοϊσραηλινό πόλεμο ιδρυόταν το νέο κράτος και το πρώτο μεγάλο κύμα Παλαιστινίων εγκατέλειπε τη χώρα, είναι δεκαοκτώ και είκοσι δύο χρονών αντιστοίχως: αρκετά μεγάλοι δηλαδή για να έχουν βιώσει το τέλος της Βρετανικής Εντολής, την απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ που πρόκρινε την ίδρυση δύο κρατών στην Παλαιστίνη, την πολιτική κυριαρχία της σκληροπυρηνικής πτέρυγας του εβραϊσμού υπό τον Νταβίντ Μπεν-Γκουριόν, την πολιορκία της Ιερουσαλήμ από τα στρατεύματα της τότε Υπεριορδανίας. Οπως και να ‘χει στήνουν το σπιτικό τους ενώ γύρω τους δημιουργείται μια κοινωνία εκ του μηδενός, με όλα τα ιστορικά φορτία αλλά και με τη ζωτική ορμή του νεογέννητου. Αργότερα αποκτούν έναν γιο. Ο Μιχαέλ είναι φοιτητής γεωλογίας, ένας συνεπής, μετριοπαθής και αποφασισμένος να πετύχει ως άνθρωπος. Η γεωλογία είναι γι’ αυτόν μια επιστήμη βάσης που εξηγεί την κρυμμένη τάξη κάτω από το χάος που μας περιτριγυρίζει. Η Χάνα πάλι ακούει προσεκτικά τις εξηγήσεις του όχι γιατί την ενδιαφέρει η επιστήμη, αλλά διότι τη γοητεύει ο ήχος και η κρυφή σημασία των λέξεων, εν προκειμένω των πετρωμάτων.

Η Χάνα αφηγείται την ιστορία δέκα χρόνια μετά, υπό μορφή ημερολογιακών εγγραφών. Σπουδάζει φιλολογία και είναι περισσότερο στραμμένη στις τέχνες. Η τυχαία συνάντησή τους οδηγεί στον γάμο περίπου νομοτελειακά, χωρίς καλά καλά η αφηγήτρια να ξέρει γιατί, ενώ και στη διάρκεια της εξιστόρησης λίγα μαθαίνουμε για τα αίτια και τις ιδιαίτερες εκδηλώσεις του έρωτά τους. Μοιάζει σαν τα πράγματα να συμβαίνουν περίπου τυχαία, απλώς επειδή κάποια πράγματα, μείζονα και ελάσσονα, συμβαίνουν στη ζωή μας. Τον αγαπά βέβαια τον «Μιχαέλ της» αλλά ήδη στα 30 της νιώθει σαν να έχει χάσει όλους τους αγαπημένους της, όπως δηλώνει ήδη από την πρώτη σελίδα. Παρατά τις σπουδές της ενόψει του παιδιού και της δύσκολης γέννας που ακολουθεί, ενώ ο Μιχαέλ, υπομονετικός και προσηνής, καλόβολος και στοχευμένος, μονογαμικός και χωρίς ιδιαίτερη φαντασία, παρακάμπτει τα οικονομικά ή άλλα προβλήματα και ανεβαίνει με όχι λίγες δυσκολίες την ακαδημαϊκή ιεραρχία, αποκτώντας επιτέλους το διδακτορικό του.

Η Χάνα μοιάζει συχνά με διπολική προσωπικότητα. Από τη μια αγαπά τους δικούς της, ενώ κατανοεί τα σόγια, τις θειάδες, τις σέχτες, τα ποικίλα γλωσσικά ιδιώματα, τους ορθόδοξους θρησκευόμενους και τη γοητεία μιας πόλης με το ιστορικό βάρος της Ιερουσαλήμ, συχνά δε καταφεύγει στη μνήμη του πατέρα της για συμβουλές και καθοδήγηση. Από την άλλη όμως αποδρά κάθε τρεις και λίγο από την πραγματικότητα. Τα νοερά αυτά ταξίδια είναι και τα γοητευτικότερα στοιχεία του βιβλίου. Κατά πρώτον σχετίζονται με τη φυγή και την καθαρόαιμη περιπέτεια, με εξωτικά σημεία στον χάρτη που της ασκούν έλξη και ιδιαίτερα με παγωμένα γεωγραφικά πλάτη και με το σκοτεινό βάθος των ωκεανών. Κατά δεύτερον έχουν να κάνουν με αναγνώσματα της παιδικής κυρίως ηλικίας. Ετσι, χωρίς να λείπουν οι αναφορές στη Βίβλο ή σε μεγάλους συγγραφείς του λεγόμενου «Εβραϊκού Διαφωτισμού», οι αγαπημένες της καταφυγές είναι συγγραφείς τύπου Ιουλίου Βερν και ειδικότερα δύο εκ των ηρώων του: ο Μιχαήλ Στρογκόφ και ο πλοίαρχος Νέμο. Το τρίτο στοιχείο των νοητικών της αποδράσεων, πιθανότατα και το σημαντικότερο, είναι το ερωτικό: οι φαντασιώσεις και τα όνειρά της δεν είναι απλώς διαποτισμένα από τις περιπέτειες του Στρογκόφ με τους Τατάρους, αλλά και με υπαρκτά πρόσωπα που έχει συναντήσει στην καθημερινότητά της – έναν μελαψό εργάτη, στρατιώτες που της πέταξαν ένα πείραγμα, ένα ταξιτζή κ.ο.κ. Κυριαρχούν ωστόσο οι περίφημοι «δίδυμοι», παιδιά ενός πλούσιου Αραβα με τα οποία έπαιζε στις αλάνες όταν ήταν παιδούλα. Αυτοί οι «εχθροί» έρχονται και ξανάρχονται στην αφήγηση, συχνά οπλισμένοι ώς τα μπούνια, παίρνοντας διάφορα προσωπεία. Αναμειγνυόμενοι με το λογοτεχνικό υπόβαθρο της Χάνα μετατρέπονται σε βασανιστές, κυρίαρχους, βιαστές και σε κάθε περίπτωση σε ηδονικά υποκατάστατα του μάλλον επίπεδου έγγαμου βίου της. Η «πριγκίπισσα» Χάνα απολαμβάνει ιδιαιτέρως αυτά τα παιχνίδια ερωτικής υποταγής στο βίαιο ανδρικό φύλλο. Βέβαια οι συνακόλουθες φυσιολογικές καταθλίψεις της σχετίζονται με τη μνήμη: δεν θέλει τίποτα να ξεχάσει και δεν μπορεί τίποτα να ωραιοποιήσει. Οι παρηγοριές της ανακατασκευής του παρελθόντος δεν της ταιριάζουν.

Μπεστ σέλερ

Εκπρόσωποι του εχθρού: εραστές ή βιαστές;

Τολμηρό έργο; Αναμφίβολα ναι. Βέβαια βρισκόμαστε ήδη στα 1968 όταν εκδίδεται το βιβλίο, χρονιά σημαδιακή ανά τον κόσμο, και με τους απόηχους των νεανικών εξεγέρσεων να φτάνουν σίγουρα και στο Ισραήλ, χώρα εμποτισμένη με τους ανέμους της Δύσης. Γιατί επιπλέον, την ίδια χρονική περίοδο, οι Ισραηλινοί νοιώθουν υπερβάλλουσα αυτοπεποίθηση μετά τον θρίαμβό τους στον πόλεμο των Εξι Ημερών και την προσάρτηση της Δυτικής Οχθης, της Γάζας, του Γκολάν, αλλά και της Χερσονήσου του Σινά, που αργότερα επαναποδόθηκε στην Αίγυπτο. Οπως και να ‘χει, όμως, το να αποδώσεις ικανότητες εραστού ή ακόμη και βιαστού στον εκπρόσωπο του εχθρού απαιτεί θάρρος και μεταφορική τόλμη, ειδικά όταν στο πρόσωπο της Χάνα ενδύεται ολόκληρη η ενηλικίωση του Ισραήλ. Το βιβλίο ωστόσο έγινε ευθύς εξ αρχής μπεστ σέλερ, κάτι διόλου παράδοξο σε μια κοινωνία ιδιαίτερα υψηλού μορφωτικού επιπέδου και μάλιστα ως επί το πλείστον πρώιμα απελευθερωμένη στο ερωτικό επίπεδο, πιθανότατα λόγω και της καθημερινής εξοικείωσης με τον θάνατο.

Στο πρακτικό πάντως επίπεδο της αφήγησης, η Χάνα θα αναλάβει κάποτε τις συζυγικές ερωτικές της πρωτοβουλίες προς μεγάλη έκπληξη του Μιχαέλ. Ο μικρός γιος θα μεγαλώνει γοητευμένος περισσότερο από τα πολεμικά επιτεύγματα της χώρας παρά από τις Γραφές, ενώ η ακροτελεύτια φαντασίωση / ταξίδι της Χάνα θα ενέχει αποκαλυπτικές διαστάσεις, θυμίζοντας με μια έννοια τις ομολογημένες επιρροές του συγγραφέα στον Χέρμαν Μέλβιλ και τον «Μόμπι Ντικ» του. Ο ίδιος ο Αμος Οζ θα παρέμενε μάχιμος συγγραφέας και μάλιστα θα έγραφε και ποικίλα δοκιμιακά βιβλία γύρω από τους όρους ύπαρξης του κράτους του Ισραήλ. Ενα από αυτά, το «Αγαπητοί ζηλωτές», εκδόθηκε στα ελληνικά λίγο πριν από τον θάνατό του στις 28 Δεκεμβρίου 2018. Περιλαμβάνει τρία δοκίμια που περιστρέφονται γύρω από τη φύση του φανατισμού, τις προϋποθέσεις εγκαθίδρυσης ενός πραγματικού διαλόγου μεταξύ των εμπλεκομένων, τη συμβατότητα ή μη των θρησκευτικών δογμάτων, τις πιθανές διεξόδους στο αδιέξοδο της Μέσης Ανατολής. Απευθύνεται με θάρρος στους ζηλωτές, συμπατριώτες ή αντιπάλους, ασκώντας την όποια πειθώ μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει όταν έχει κυλήσει τόσο αίμα αλλά και τόσο νερό στον χείμαρρο των παθών από το 1968 που γράφτηκε ο «Μιχαέλ». Οι «δίδυμοι» των ερωτικών φαντασιώσεων της Χάνα αποδείχτηκαν στην πράξη περισσότερο βιαστές παρά σύντροφοι.

Αμος Οζ,
«Ο Μιχαέλ μου»
Μτφ. Χρυσούλα Παπαδοπούλου, σελ. 319, εκδ. Καστανιώτη 2018, επανέκδοση
Τιμή: 18 ευρώ

Αμος Οζ
«Αγαπητοί Ζηλωτές»
Τρεις στοχασμοί
Μτφ. Λουίζα Μιζάν, σελ.148, εκδ. Καστανιώτη 2018
Τιμή: 12 ευρώ