«Θέλει κόπο να μη νικήσει ο νόμος της βαρύτητας»

Το αντιλαμβάνεται κανείς ακόμη και από τον τρόπο που δοκιμάζει το καρπάτσο σολομού: η Ολια Λαζαρίδου είναι ο άνθρωπος της αποστασιοποιημένης ευχαρίστησης. Η απόλαυση, στην περίπτωσή της, από το φαγητό και τη χαλαρή κουβέντα έως την ίδια τη ζωή, είναι μια εσωτερική διεργασία που δεν «φωνάζει». Δεν «φωνάζει» ούτε τις στιγμές που οι λέξεις γίνονται πιο βαριές. Οταν μου λέει, ας πούμε, ότι η ζωή έχει πολλή βία: «Υπάρχει κάτι πολύ σκληρό στον κοινωνικό ιστό. Το νιώθεις μόνο όταν παραπατήσεις, βγεις στο περιθώριο και προσπαθήσεις να ξαναμπείς. Δεν υπάρχει αλισβερίσι αγάπης».

Παρατηρώντας τη να μιλάει αυτές τις στιγμές χωρίς να σκοτεινιάζει το πρόσωπό της, μου έρχονται στον νου λέξεις όπως γαλήνη και συμφιλίωση. Ο τρόπος της Ολιας Λαζαρίδου είναι ο κατασταλαγμένος στοχασμός. Είναι και μια φιλοπαίγμων καλοσύνη. Γελάει εύκολα, δεν νοσταλγεί, προτιμά να μιλά για τα πράγματα που έζησε μέσα της από αυτά που έζησε γύρω της όταν πρωταγωνιστούσε στις ταινίες του Τάσιου, του Δοξιάδη, του Τσιώλη ή του Βεργίτση. «Τα κουρέλια τραγουδάνε ακόμα», «Παραγγελιά», «Το στίγμα», «Βαριετέ», «Αλκηστη», «Τεριρέμ», «Αρχάγγελος του Πάθους», «Ακατανίκητοι εραστές», «Ολγα Ρόμπαρντς». Η Λαζαρίδου ήταν πρωταγωνίστρια της οθόνης σε μια εποχή που ο ελληνικός κινηματογράφος έγινε πιο εσωστρεφής όχι μόνο για να αφήσει πίσω του την εποχή του Φίνου, αλλά και της χούντας.

Τη ρωτώ για εκείνη την εποχή. «Με έχω ακούσει πολλές φορές να λέω αυτά που έχω ζήσει» μου απαντάει. «Αισθάνομαι ότι δεν είμαι αυτό που σκιαγραφούσαν αυτές οι διηγήσεις. Γιατί δεν είμαστε αυτά που έχουμε κάνει. Είμαστε αυτό που ζούμε τώρα. Δεν αναπολώ ποτέ το παρελθόν. Δεν έχω φωτογραφίες, δεν θυμάμαι πολλά από τα έργα, ούτε πότε τα έπαιξα. Νομίζω ότι είναι χάσιμο χρόνου αυτό. Δεν έχει να σου δώσει κάτι σε σχέση με το τώρα». Και τώρα; «Στα είκοσι, στα τριάντα ένιωθα ότι είμαι στο κέντρο των γεγονότων. Σιγά σιγά αυτό το κέντρο αρχίζει να απομακρύνεται. Σαν να έρχεται ένα χέρι και να σε σπρώχνει για να αφήσεις χώρο. Αυτό είναι το σωστό. Και κάνεις πράγματα λίγο πιο δω. Αυτή είναι η περίοδος “λίγο πιο δω” για μένα. Μια μέρα σκέφτηκα ότι κάποια στιγμή θα ήμουν σημαντική μόνο στα μάτια της σκύλας μου, της Κούλας. Ετσι είναι η ζωή».

Είναι μια ζωή που άρχισε πριν από 64 χρόνια στο Κολωνάκι. Η Ολια Λαζαρίδου γεννήθηκε στο μαιευτήριο Ελενα και ώς τα έξι της χρόνια έζησε στο σπίτι της μητέρας της, «Πλουτάρχου 4 και Βασιλίσσης Σοφίας». Το διαζύγιο των γονιών της την οδηγεί στο οικοτροφείο πρώτα του Αρσακείου και μετά του Κολλεγίου όπου έζησε οικότροφος ώς τα 18 της. «Το έζησα σαν μια μεγάλη λευκή σελίδα. Περίμενα να τελειώσει για να πάρω τα πράγματα στα χέρια μου και να αρχίσω τη ζωή μου. Δεν εξεγέρθηκα ποτέ και μου κάνει εντύπωση αυτό».

Της ζητώ μερικές εικόνες. Α ναι, μου λέει, έμπαινε συχνά τιμωρίες που την κρατούσαν μέσα τα Σαββατοκύριακα, κλωτσούσε πέτρες στην αλάνα εκείνες τις ατελείωτες ώρες, θυμάται έναν αγαπημένο της φιλόλογο να της λέει «μην αφήσεις να σε τσακίσουν», ένα αγόρι που αγαπούσε και την αγαπούσε να της πετάει κόμικς από τη μάντρα, τα τηλεφωνήματα που έκαναν με τα άλλα παιδιά στην Γκαμπριέλα, τη διάσημη πόρνη εκείνης της εποχής, για να ακούσουν το μήνυμά της στον αυτόματο τηλεφωνητή. Δεν το έχει ξεχάσει: «Αλό, αλό, εδώ Γαβριέλα. Για περάστε από το σπίτι. Οδός Μάρκου Ευγενικού 14. Εξω από την πόρτα προσφάτως έχουν κοτσάρει δύο κολόνες της ΔΕΗ. Η πόρτα είναι κόκκινη. Το ίδιο και το φινιστρίνι της μέσα πόρτας. Θα χτυπήσετε το κουδούνι αριστερά».

Στα 18 της φεύγει για το Παρίσι, κάθεται έναν χρόνο και επιστρέφει στην Αθήνα για να δώσει εξετάσεις στο θέατρο. Αναρωτιέμαι πώς προέκυψε το θέατρο. «Κάπως υπνοβατικά» μου λέει. «Ενώ δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είμαι ένας τρομακτικά απόλυτος άνθρωπος εσωτερικά, ο οποίος έχει νόημα και προορισμό, δεν διανύω αυτόν τον δρόμο της απολυτότητας με καμία γνώση εξωτερική ούτε με καμία εκ των προτέρων γνώση. Μέχρι ένα σημείο της ζωής μου αισθανόμουν πως έκανα τα πράγματα με κόπο. Ενώ είμαι ένας άνθρωπος προγραμματισμένος για τη χαρά, δεν είχα βρει τον τρόπο να την εκδηλώσω. Είχα ένα ζόρι. Από την άλλη βέβαια δεν υπάρχει αμφιβολία πως είχα βρει κάτι που μπορούσα να χωρέσω και να επιβιώσω. Αλλά δεν ξέρω να σου πως πώς έγινα ηθοποιός. Δεν ξέρω τι με οδήγησε εκεί. Δεν έλεγα ποτέ ότι ήθελα να γίνω ηθοποιός».

«Εμοιαζα πάντα αφηρημένη αλλά δεν ήμουν»

Ετσι ήταν τότε. «Οχι, αυτός είναι ο χαρακτήρας μου. Φαίνεται ότι παραπατάω, ότι ξεχνιέμαι λίγο εδώ, ότι πάω λοξά, αλλά αυτός είναι ο τρόπος μου να πορεύομαι ευθεία. Αυτό με ησυχάζει». Σκέφτομαι ότι αυτό το «φαίνεται ότι παραπατάω, ότι ξεχνιέμαι λίγο εδώ, ότι πάω λοξά, αλλά αυτός είναι ο τρόπος μου να πορεύομαι ευθεία» αποτυπώνεται στο βλέμμα της. Είχα διασταυρωθεί με αυτό το βλέμμα σε ένα καφενείο στην Πλάκα την εποχή του «Τεριρέμ» και του «Αρχάγγελου του Πάθους». Με είχε κοιτάξει, αλλά δεν ήμουν βέβαιος ότι με είχε δει. Γελάει. «Εμοιαζα πάντα αφηρημένη. Αλλά στην πραγματικότητα δεν ήμουν καθόλου. Ο Νίτσε έλεγε ότι ο καλλιτέχνης δεν αντέχει την πραγματικότητα. Ο δικός μου τρόπος να αντέξω την πραγματικότητα ήταν να την κοιτάζω λίγο λοξά» μου λέει.

Την τρόμαξε ποτέ αυτή η λοξή ματιά; «Ετσι κι αλλιώς δεν με τρομάζει πια τίποτε, έχω συμφιλιωθεί με τις αντιφάσεις μου. Πιστεύω ότι ο καθένας μας είναι το προσωπικό του ποίημα, με τις λέξεις του, τις συνήθειές του, τις αδυναμίες του, τα τραύματά του, με αυτά που ελπίζει μόνος του το βράδυ όταν δεν τον ακούει κανείς. Για τον καθένα είναι κάτι πολύ μοναδικό, κανένας δεν μοιάζει με κανέναν. Ο θησαυρός μας είναι αυτή η πολυπλοκότητα. Δεν πρέπει να γίνεις κάτι καλύτερο, όπως νόμιζα εγώ, ή κάποιος άλλος, πρέπει αντίθετα αυτή την πολυπλοκότητα, αυτό το μπερδεμένο κουβάρι, να το κάνεις δικό σου και μέσα εκεί να βρεις το μαργαριτάρι που έχει το στρείδι».

Αν λοιπόν θυμάται κάτι από την εποχή των ταινιών του νέου ελληνικού κινηματογράφου είναι ο τρόπος που την έζησε. Και, πολλές φορές, ήταν επώδυνος. «Πίστευα ότι για να αποκαλυφθεί το καλό μου, πρέπει να καταβάλω τεράστια προσπάθεια, πρέπει να γίνω κάτι άλλο. Πέρασα τη μισή μου ζωή προσπαθώντας να επουλώσω τραύματα, να μαντάρω τις μαύρες τρύπες. Τώρα δεν είμαι πια εκεί, τελείωσε αυτή η φάση. Νομίζω ότι στους περισσότερους ανθρώπους συμβαίνει αυτό. Τώρα πια εκείνη η περίοδος μου φαίνεται πολύ μακριά. Στα λέω όλα αυτά και αισθάνομαι σαν να διηγούμαι τη ζωή ενός άλλου, σαν να μην αφορούν εμένα όλα αυτά. Είναι ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας μου, το κουβαλώ, αλλά δεν είναι αυτό που με καθόρισε. Τώρα πια το βλέπω ακόμη και με τρυφερότητα».

«Εχω δουλειά να κάνω ακόμη»

Δεν της το ζητώ εγώ, αυτή τη φορά επιστρέφει μόνη της στο τώρα. «Εχω δουλειά να κάνω ακόμη. Εχω να ολοκληρώσω τον λόγο της ύπαρξής μου, να κάνω καλό σε κανέναν άνθρωπο, να κάνω αυτά που θέλω στην τέχνη μου. Εχω δουλειά και δεν με αναχαιτίζει πια ο τραυματισμένος εαυτός μου που κάποτε έβρισκα συνεχώς μπροστά μου. Αυτός μου έβαζε πολλές τρικλοποδιές». Πώς ξέφυγε από τις τρικλοποδιές; «Ακολουθείς διάφορες πορείες πιστεύοντας ότι θα τον θεραπεύσεις, αλλά στην ουσία σε εγκλωβίζει στο πολύ στενό του πεδίο επειδή ασχολείσαι συνέχεια με τα του εαυτού σου, με τις αντανακλάσεις του. Αλλά αυτό δεν είναι θεραπευτικό. Θεραπευτικό είναι να ανοίξεις μια χαραμάδα σε όλο αυτό και να βγεις έξω».

Ακόμη ένα φλας μπακ: Πώς ήταν στου Κουν; «Εδωσα εξετάσεις στο Εθνικό και στον Κουν. Είχα μάθει ένα ποίημα της Πολυδούρη να πω, πολύ εσωστρεφές». Αρχίζει να απαγγέλλει «Ω χαμηλώστε αυτό το φως / στη νύχτα τι οφελάει; / Πέρασ’ η μέρα, φτάνει πια / ποιος ξέρει ο ύπνος μου κρυφός αν κάπου εδώ φυλάει». «Στο Εθνικό δεν πέρασα ούτε στους εξήντα γιατί ήταν της μόδας οι ψηλές μελαχρινές, εγώ ήμουν ένα κοντό, αδύνατο κορίτσι. Στον Κουν ταίριαζα όμως. Ηταν σαν να μπήκα σε μοναστήρι». Η πρώτη της παράσταση ήταν το «Φιόρο του Λεβάντε» του Ξενόπουλου. Φόρεσε το κοστούμι και τα μποτάκια που είχε σχεδιάσει ο Τσαρούχης για την Ελλη Λαμπέτη όταν είχε παίξει τον ίδιο ρόλο, της Βιργινίας. Επαιξαν και τη «Φιλουμένα Μαρτουράνο» με τη Λαμπέτη, έγιναν φίλες, φίλοι της ήταν και ο Χρήστος Βακαλόπουλος και η Κατερίνα Γώγου.

«Ο Κουν έφτιαξε μια παράδοση» μου λέει μόνη της. «Δεν πλούτισε, δόθηκε, άφησε την προσωπική του σφραγίδα, έκανε την ψυχή του δώρο στους άλλους». Κρατώ την «παράδοση» που είπε. Μου λέει πως η χώρα όπου ζούμε αποστρέφεται την παράδοση των πραγμάτων. Οχι με τη συντηρητική έννοια, εξηγεί, αλλά με την έννοια του Ταρκόφσκι στη «Νοσταλγία». «Βλέπουμε τον πρωταγωνιστή να κρατάει ένα κερί, περπατάει μέσα στα νερά και προσέχει να μη σβηστεί. Εμείς αυτόν τον κόπο, να μη σβηστεί αυτό το κερί που μεταφέρουμε από τον έναν στον άλλον μέσα στα χρόνια, δεν τον έχουμε κάνει. Το κερί μας ανάβει και ξανανάβει και μένει σβηστό και ξανά από την αρχή. Αυτό με στενοχωρεί πολύ. Είναι πολύ λίγα τα πράγματα που αναγνωρίζω ως μια συνέχεια. Εχω μέσα μου ένα νοερό σημειωματάριο στο οποίο καταγράφω πρόσωπα που είναι συνεπή στον τρόπο που υπάρχουν στη ζωή. Μου αρέσει αυτή η συνέπεια, αυτή η επιμονή, αυτό το μεράκι. Αλλιώς σε παρασύρει ο νόμος της βαρύτητας. Θέλει κόπο να μη νικήσει ο νόμος της βαρύτητας. Μου αρέσει ό,τι και όποιος αντιστέκεται σε αυτό».

«Κράτησα ζωντανή την όρεξή μου για τη ζωή»

Είναι η ώρα του απολογισμού. «Εάν μου έλεγες “Τι καλό έχεις κάνει, βρε παιδί μου;”, δεν θα σου έλεγα ούτε τις ταινίες, ούτε τα θέατρα, ούτε τίποτα. Θα σου έλεγα ότι μπόρεσα να κρατήσω ζωντανή την όρεξή μου για τη ζωή και τα πράγματα. Ολο και περισσότερο ανοίγομαι και έχω σκοπό να το κάνω ακόμη περισσότερο. Νομίζω ότι όλα αυτά που έχω κάνει ήταν άσκηση γι’ αυτό που είμαι σήμερα. Για να αισθάνομαι ότι τα πράγματα που κάνουμε έχουν νόημα». Είναι και η ώρα της εξομολόγησης, διάβασα κάπου ότι πιστεύει, είναι αλήθεια; «Πιστεύω, ναι. Είχα πάντα μέσα μου τη μεταφυσική διάσταση της ζωής και κάποια στιγμή βγήκε. Η μεταφυσική είναι η ποιητική διάσταση της ζωής. Εχω τη βεβαιότητα ότι κάποια στιγμή θα συναντήσω τους αγαπημένους που έχασα. Και την αίσθηση πως η ζωή δεν είναι μόνο αυτό που ζούμε αλλά και κάτι άλλο, αθέατο. Κάποια πράγματα για να τα γνωρίσεις πρέπει απλά να τα εμπιστευτείς». Είναι δύναμη ή παρηγοριά η πίστη για σένα, Ολια; «Είναι η ένωση με κάτι πολύ καθαρό και άφοβο που έχεις μέσα σου. Σ’ εμένα είναι πολύ προσωπικό, έχει ζωντάνια».

Στο τραπέζι έρχεται η σαλάτα, αλλά η Ολια Λαζαρίδου έχει χορτάσει μόνο με το καρπάτσο, τώρα θα ήθελε ένα γλυκό. Τη ρωτάς αυτόματα εάν νιώθει χορτάτη και από τη ζωή. Δεν ξέρει να πει, είναι σίγουρα ευγνώμων, τρομερά ευγνώμων. «Χορτάτη από τι; Ούτε η επιβεβαίωση μπορεί να σε χορτάσει. Η ψυχή μου δεν έχει χορτάσει, όχι. Ακόμη κι ότι είμαστε εδώ σήμερα και τρώμε ενώ γύρω μας γίνεται ό,τι γίνεται δεν το θεωρώ καθόλου αυτονόητο». Είναι μια ήττα αυτό που ζούμε σκέφτομαι και καθώς βγαίνουμε στο κρύο ψάχνω ένα κλείσιμο που δεν θα φανεί ηττοπαθές. Τη φαντάζομαι να με παροτρύνει να μη δίνω σημασία. Να μου λέει καθησυχαστικά πως η λελογισμένη ηττοπάθεια κάνει τις νίκες μας λιγότερο αλαζονικές. Και πως αυτό είναι το σωστό.