Homo sapiens ή homo perniciosus;

Τα ετήσια συνέδρια του Παγκοσμίου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός είναι ο τόπος όπου, άμεσα ή έμμεσα, εκφράζονται τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου και των μεγάλων χωρών. Στο φετινό συνέδριο, που έλαβε χώρα πριν από μερικές εβδομάδες, υπήρξαν δύο «παραφωνίες». Δύο ομιλητές, ο σερ Ντέιβιντ Ατένμπορο και η Γκρέτα Θάνμπεργκ, μίλησαν για την κλιματική αλλαγή και τις δραματικές συνέπειες που έχει για το περιβάλλον και για τη ζωή των ανθρώπων. «Ο πλανήτης μας καίγεται. Το σπίτι μας καίγεται» είπε με δραματικό τόνο η Θάνμπεργκ. Δυστυχώς, τα μηνύματά τους δεν έφτασαν όσο μακριά έπρεπε, όσο θα δικαιολογούσε η κρισιμότητα της κατάστασης. Τα ειδησεογραφικά γραφεία, οι τηλεοράσεις, ο Τύπος και γενικά τα μέσα ενημέρωσης δεν προέβαλαν το θέμα, διότι, υποψιάζομαι, πιστεύουν ότι ο κόσμος δεν θέλει να ακούει δυσάρεστα νέα.

Η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας της Γης είναι έναν βαθμό Κελσίου υψηλότερη απ’ ό,τι ήταν στη λεγόμενη προ-βιομηχανική εποχή και οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι αν αυξηθεί κατά έναν ακόμη βαθμό, πράγμα που θεωρούν πολύ πιθανό αν δεν ληφθούν αμέσως αυστηρά μέτρα, πολλά δεινά περιμένουν τον κόσμο. Με απλά λόγια αυτό σημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή θα φέρει ακραίες καιρικές συνθήκες, πλημμύρες, πυρκαγιές, καταστροφές στην παραγωγή, άνοδο της στάθμης της θάλασσας και εξαφάνιση ορισμένων περιοχών κ.λπ. Δεν είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς τις αναπόφευκτες κοινωνικές αναταραχές και συγκρούσεις που θα εκδηλωθούν όταν οι οικονομικές πιέσεις που θα προκαλέσουν οι περιβαλλοντικές καταστροφές θα πλήξουν τα δισεκατομμύρια ανθρώπων των λαϊκών στρωμάτων και στις πτωχές, αλλά και στις χώρες που τώρα απολαμβάνουν τα αγαθά που προέρχονται από υπερβολική χρήση των φυσικών πόρων.

Πολλοί πιστεύουν, οι μαρξιστές κυρίως, ότι τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα σχετίζονται άμεσα με τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Υποστηρίζουν ότι η ακόρεστη πείνα του κεφαλαίου για κέρδη και η υπερκατανάλωση προϊόντων, προς την οποία ο καπιταλισμός σπρώχνει τις μεγάλες μάζες του πληθυσμού, είναι οι αιτίες για την εξάντληση των φυσικών πόρων, της μόλυνσης του περιβάλλοντος κτλ. Εντούτοις, η εμπειρία υποδεικνύει ότι αυτό είναι μόνον εν μέρει σωστό. Σε χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, πρώην και νυν, τα περιβαλλοντολογικά προβλήματα δεν ήταν και δεν είναι λιγότερα.

Τα στατιστικά δεδομένα και η ανάλυσή τους δείχνουν, πέραν πάσης αμφιβολίας, ότι ο κύριος παράγοντας που ευθύνεται για τα μεγάλα περιβαλλοντολογικά προβλήματα του πλανήτη είναι ο υπερπληθυσμός. Ζουν σήμερα πάνω στη Γη και τρέφονται απ’ αυτήν πάνω από επτάμισι δισεκατομμύρια άνθρωποι και αυξάνονται κάθε ημέρα κατά διακόσιες τριάντα χιλιάδες. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του οικολογικού αποτυπώματος η Γη έπρεπε να είναι κατά 50% μεγαλύτερη για να μπορεί να συντηρήσει τον σημερινό πληθυσμό χωρίς τις αρνητικές συνέπειες που τώρα παρατηρούμε. Παρ’ όλα αυτά οι ισχυροί του κόσμου, οι κυβερνήτες και πολιτικοί αρχηγοί, οι θρησκευτικοί ηγέτες, οι διεθνείς οργανισμοί, δεν φαίνεται να νοιάζονται. Οι συζητήσεις για την ανάγκη μείωσης του πληθυσμού αποτελούν ταμπού που κανείς εξ αυτών δεν θέλει να καταρρίψει.

Αυτά που συμβαίνουν σήμερα στον πλανήτη μας θυμίζουν την ιστορία του Ερυσίχθονα που έκοψε την ιερή λεύκα της θεάς Δήμητρας για να πάρει ξυλεία και αυτή τον τιμώρησε στέλνοντάς του τον δαίμονα της πείνας. Ο Ερυσίχθονας καταδικασμένος σε ακόρεστη πείνα είχε φρικτό τέλος. Εφθασε, στο τέλος, να φάει τον εαυτό του. Ο άνθρωπος, στο τελευταίο στάδιο της εξέλιξής του, χαρακτηρίστηκε homo sapiens,  άνθρωπος ο σοφός. Η παρούσα κατάσταση του κόσμου μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε μήπως έχουμε ήδη περάσει σε ένα επόμενο στάδιο που θα ενίσχυε την άποψη ότι ο σοφός άνθρωπος έχει γίνει τώρα homo perniciosus, δηλαδή καταστροφέας (του ιδίου του σπιτιού του).

Προκαλεί μεγάλη ανησυχία και μεγάλη θλίψη η άρνηση των ισχυρών να δουν την πραγματικότητα του κόσμου και το κακό που συντελείται με την ανοχή τους. Και η ειρωνεία του πράγματος είναι ότι αυτοί που έχουν τη μεγάλη ευθύνη για την επερχόμενη καταστροφή θα υποστούν τις λιγότερες ζημιές. Τώρα, ακούγονται μόνον οι φωνές των επιστημόνων, των ακτιβιστών και των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, που παρότι ορισμένες φορές γίνονται ισχυρές δεν μπορούν από μόνες τους να αλλάξουν τον κόσμο.

Ο Θεόδωρος Λιανός είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, e-mail: tplianos@aueb.gr