Η μεσαία τάξη καταρρέει

Η Ρακέλ Ναβάρο ήπιε γρήγορα τον πρωινό της καφέ, αποχαιρέτησε τον σύζυγό της με ένα φιλί και έφυγε βιαστικά από το σπίτι της οικογένειας στα βόρεια προάστια της Μαδρίτης. Η επιτυχημένη εταιρεία για διοργάνωση εκδηλώσεων που είχε εδώ και μια δεκαετία, σταδιακά άρχισε να καταρρέει όταν ξέσπασε η κρίση στην Ευρώπη. Τώρα, αφότου αφήσει τα δύο παιδιά της στο σχολείο, παίρνει το μετρό για τη δουλειά της – ως γραμματέας που πληρώνεται λίγο παραπάνω από τον βασικό μισθό, μια δουλειά που χρειάζεται απεγνωσμένα. Λίγο μετά, ο σύζυγός της Χοσέ Ενρίκε Αλβάρεζ πηγαίνει στη δική του δουλειά – εργάζεται ως χασάπης σε σούπερμαρκετ. Ο 56χρονος ήταν κάποτε διεθυντής ανθρώπινου δυναμικού σε μια βιομηχανία που τον απέλυσε μαζί με τους μισούς από τους 300 εργαζομένους της.

Επειτα από δεκαετίες άνετης διαβίωσης στη μεσαία τάξη της Ισπανίας, το μεσήλικο ζευγάρι παλεύει για την επιβίωση. Η οικονομία της χώρας, όπως και της υπόλοιπης Ευρώπης, αναπτύσσεται γρηγορότερα από ό,τι πριν την οικονομική κρίση του 2008 και δημιουργούνται θέσεις εργασίας. Ομως οι δουλειές που μπόρεσαν να βρουν τώρα τους αποφέρουν μόνο ένα μικρό ποσοστό του ετήσιου συνολικού εισοδήματος των 80.000 ευρώ που κέρδιζαν κάποτε. Υπολογίζουν ότι έως το καλοκαίρι δεν θα μπορούν πλέον να αποπληρώνουν το στεγαστικό τους δάνειο. «Είμαστε άνθρωποι που δουλέψαμε για να ανεβούμε και τώρα πέφτουμε», λέει η Ναβάρο με δάκρυα στα μάτια. «Η οικονομία φαίνεται να βελτιώνεται, όμως εμείς δεν ωφελούμαστε από αυτό». Πρόκειται για μια κατάσταση αβεβαιότητας την οποία αισθάνονται εκατομμύρια Ευρωπαίοι. Μετά την ύφεση στα τέλη της δεκαετίας του 2000, η μεσαία τάξη έχει συρρικνωθεί κατά 2/3 στην ΕΕ, κάτι αντίστοιχο δηλαδή με αυτό που συνέβη στις ΗΠΑ – και ανέτρεψε δύο δεκαετίες επέκτασης. Ενώ τα νοικοκυριά της μεσαίας τάξης είναι πιο κυρίαρχα στην Ευρώπη από ό,τι στις ΗΠΑ – περίπου 60% σε σύγκριση με 50% στην Αμερική – αντιμετωπίζουν άνευ προηγουμένου επίπεδα ευαλωτότητας. Για αυτούς τους ανθρώπους, οι οικονομολόγοι θεωρούν πως είναι πιο εύκολο να κινηθούν προς τα κάτω στην οικονομική κλίμακα, παρά ν’ ανέλθουν.

ΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΙ ΒΑΘΑΙΝΟΥΝ. «Η πρόοδος της μεσαίας τάξης έχει σταματήσει στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες», λέει ο Ντάνιελ Βον-Ουίτχεντ, οικονομολόγος στη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας στη Γενεύη. «Η κατάστασή τους έχει γίνει πιο ασταθής και εάν κάτι συμβεί στο νοικοκυριό τους, είναι πιο πιθανό να καταρρεύσουν οικονομικά και να μείνουν εκεί». Τα εμπόδια για να διατηρήσουν την κοινωνική τους κατάσταση ή ακόμα και να αναπληρώσουν τα όσα χάθηκαν, είναι μεγαλύτερα με δεδομένη τη δυναμική της αγοράς εργασίας μετά την κρίση. Η απώλεια των θέσεων εργασίας που πρόσφεραν ένα μεσαίο εισόδημα, η αποδυνάμωση της κοινωνικής προστασίας και η αλλαγή στη ζήτηση δεξιοτήτων από την αγορά έχουν περιορίσει την οικονομική κινητικότητα και έχουν διευρύνει την ανισότητα στα εισοδήματα. Ο αυτοματισμός και η παγκοσμιοποίηση βαθαίνουν αυτούς τους διαχωρισμούς.

Τα δίκτυα κοινωνικής ασφαλείας στην Ευρώπη παραδοσιακά έχουν προσφέρει προστασία, όμως ακόμα και αυτά περιορίζονται λόγω της πολιτικής της ΕΕ για μείωση των ελλειμάτων. Κάτι που εξηγεί και το κύμα λαϊκιστικού θυμού που διογκώνεται στην Ευρώπη. «Οι πολιτικοί δεν έχουν δημιουργήσει μέτρα για να βοηθήσουν εκείνους από εμάς στη μεσαία τάξη που θέλουμε να σταθούμε στα πόδια μας. Και είμαστε πολλοί», λέει η Ναβάρο οργισμένη. «Αυτό που συνέβη σε εμάς συνέβη και σε πλήθος άλλων ανθρώπων. Οταν μαζευόμαστε σε σπίτια, αποκαλούμε τον εαυτό μας “οι αόρατοι”. Μας έχουν ξεχάσει».

Χωρίς όραμα μια γενιά νέων
Το χάσμα μεταξύ εκείνων που διολισθαίνουν οικονομικά προς τα κάτω και εκείνων που βρίσκονται στην κορυφή δεν δείχνει να μειώνεται. Ισα ίσα βρίσκεται στο χειρότερο σημείο του εδώ και πολύ καιρό, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ. Η κατάσταση, διαπιστώνει ο διεθνής οργανισμός, είναι πιο δύσκολη στη Νότια Ευρώπη. «Εκείνοι που έχουν χάσει τις δουλειές τους βρίσκουν χειρότερη απασχόληση και έτσι έχουν πολύ μειωμένα έσοδα» παρατηρεί ο Στέφανο Σκαρπέτα, διευθυντής απασχόλησης και κοινωνικών υποθέσεων του ΟΟΣΑ. «Είναι πολύ πιο δύσκολο πλέον να παραμείνεις στη μεσαία τάξη». Οι νέοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν ακόμα μεγαλύτερα εμπόδια. Για πρώτη φορά μια γενιά ευρωπαίων νέων δεν μπορεί να οραματιστεί να ζει στη μεσαία τάξη, όπως έκαναν οι γονείς τους. Αντιμετωπίζουν έλλειψη σταθερών θέσεων εργασίας και αύξηση στα προσωρινά και part time συμβόλαια που τεμαχίζουν τις δουλειές σε εβδομάδες, ημέρες και ώρες. Στην Ισπανία, 90% των νέων θέσεων εργασίας το 2017 ήταν προσωρινές – το 1/3 διαρκούσε λιγότερο από μια εβδομάδα.