Το δίλημμα δεν είναι οι Αλλοι, αλλά Εμείς

Η συζήτηση για τον ξένο παράγοντα και την επιρροή του ήταν και εξακολουθεί να είναι στο επίκεντρο των αναφορών σχετικά με την ελληνική εξωτερική πολιτική. Μάλιστα υπάρχει μια ανάλογη καταφυγή με αυτή των απροσδιόριστων και γενικών «μεγαλοπαραγόντων» που «ελέγχουν» και «κατευθύνουν» τις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις χωρίς ωστόσο ποτέ να ονοματίζονται.

Οι παράγοντες αυτοί και ειδικά στην εξωτερική πολιτική εργαλειοποιήθηκαν προκειμένου να αποδώσουμε όσα δεν μπορούσαν εύκολα να εξηγηθούν ή δεν θέλαμε να εξηγήσουμε. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της συζήτησης γύρω από τις εξελίξεις στο Μακεδονικό όπου κυριάρχησε η απλουστευτική και επιλεκτική προσέγγιση του ζητήματος του διεθνούς παράγοντα, η οποία στρεβλώνει τον δημόσιο διάλογο και δημιουργεί αρνητικές εικόνες στην κοινή γνώμη της χώρας. Με συνθηματολογικούς όρους υπερ-προβλήθηκε το ενδιαφέρον των ΗΠΑ, ΝΑΤΟ και ΕΕ ή αποσιωπήθηκε το αντίστοιχο της Ρωσίας και της Τουρκίας, χωρίς να επεξηγηθεί ότι αυτή είναι η συνήθης κατάσταση των διεθνών σχέσεων οι οποίες αναφέρονται σε μια συνεχή και δυναμική κατάσταση, όπου υπάρχουν και συγκρούονται, συμπλέουν διάφορα συμφέροντα, επιδιώξεις προτεραιότητες. Κυριάρχησε δηλαδή η συνήθης και προσφιλής καταφυγή του «φταίνε οι άλλοι», οι απροσδιόριστοι ή προσδιορισμένοι, χωρίς να επεξηγηθεί ότι κεντρικός πυλώνας σε όλο αυτό το πλέγμα και ειδικά σε ό,τι έχει να κάνει με την εξωτερική μας πολιτική είναι το πώς προσδιοριζόμαστε. Ποιες είναι οι επιλογές που κάνουμε, με ποιους συμπλέουμε, ποιες είναι οι προτεραιότητες μας και πώς επιτυγχάνουμε το μέγιστο δυνατό αποτέλεσμα σε ένα πλαίσιο συνεχών διαπραγματεύσεων και κινήσεων.

Η υιοθέτηση του απλουστευτικού αυτού σχήματος επέτρεψε με τα χρόνια να δημιουργηθούν μύθοι, οι οποίοι αποκλείουν όσες πραγματικότητες και γεγονότα δεν μας είναι χρήσιμα. Παράδειγμα η κρίση χρέους. Ενώ η Γερμανία αντιμετωπίστηκε ως «στενόμυαλη» και «εθνικιστική», η χώρα μας προτίμησε να αγνοήσει το γεγονός ότι η κρίση οφείλεται και στα υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα και στα δομικά προβλήματα παραγωγικότητας.  Η πολιτική αυτή ενίσχυσε την κατασκευή φερόμενων ως «κρυφών αληθειών» πίσω από την ΕΕ και ενθάρρυνε την πεποίθηση ότι τα γεγονότα δεν θα πρέπει να καθοδηγούν τη γνώση των πολιτών, αλλά να αντιμετωπίζονται ως σχετικά και εξαρτώμενα από την ατζέντα των «ισχυρών». Ετσι, παρά το δημοψήφισμα του 2015, η ελληνική κυβέρνηση υπέγραψε ένα νέο μνημόνιο, περιγράφοντάς το ως αποτέλεσμα «εκβιασμού» των εξωτερικών (νεοφιλελεύθερη Ευρώπη) και εσωτερικών εχθρών (διαπλοκή, μέσα μαζικής ενημέρωσης, τραπεζίτες, επιχειρηματίες).

Θα μπορούσε μάλιστα κανείς να υποστηρίξει ότι ο τρόπος που προσεγγίζουμε τα ζητήματα αυτά σχετίζεται άμεσα με το πώς έχουμε αναδείξει το θέμα του διεθνούς παράγοντα στη δημόσια σφαίρα μέσα από την εκπαίδευσή μας ή τον δημόσιο διάλογο. Χαρακτηριστική είναι η αποσιώπηση της σημασίας της παρέμβασης του διεθνούς παράγοντα υπέρ της ελληνικής ανεξαρτησίας στην πλέον κρίσιμη στιγμή με τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου και ο υπερ-τονισμός των «ευθυνών» ή «συμμετοχής» του σε κάθε δεινό της χώρας μας. Αυτή η εθελοτυφλία και γνωσιακή δυσαρμονία οδηγεί μάλιστα ευλογοφανείς και υπεραπλουστευτικές λύσεις και προοπτικές, όπως για παράδειγμα ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να βρει χρήματα από την Κίνα και τη Ρωσία και έτσι να αποφύγει τους όρους της «τρόικας».

Η υπερπροβολή μανιχαϊστικών προσεγγίσεων, «άσπρο-μαύρο», «καλό-κακό», ωστόσο, δεν έχει θέση στην εξωτερική πολιτική. Δημιουργεί αντιφάσεις. Οπως αποδεικνύουν έρευνες, οι Ελληνες  αξιολογούν ως θετική τη συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ, την ίδια στιγμή όμως πιστεύουν ότι η απόφαση ένταξης στην Ευρωζώνη ήταν λανθασμένη. Με την ίδια ευκολία που δηλώνουν ότι η παρατεταμένη κρίση οφείλεται κυρίως σε «δικές μας αδυναμίες», δεν εγκαταλείπουν την πεποίθηση ότι τα μνημόνια ήταν εφεύρημα των Ευρωπαίων για να μας «εκμεταλλευθούν» και ότι η Ελλάδα μπορούσε μόνη της, χωρίς την ΕΕ, να ξεπεράσει την κρίση.

Η χώρα οφείλει, λοιπόν, να επαναπροσεγγίσει τον τρόπο με τον οποίο συζητά και διαμορφώνει τα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Εφόσον αυτό που χαρακτηρίζει την παγκόσμια πολιτική είναι οι αλληλεξαρτώμενες σχέσεις μεταξύ κρατών και πολιτών, τότε το πολιτικό μας σύστημα να αναγνωρίσει το πλαίσιο, ότι κάθε χώρα οργανισμός έχει συμφέροντα, ενδιαφέροντα που αποσκοπεί να υλοποιήσει, τη δική μας θέση και στάση στο πώς θα αξιοποιήσουμε το πλαίσιο αυτό για να επιτύχουμε τους δικούς μας στόχους. Προς αυτή την κατεύθυνση είναι χρήσιμο η «εθνική οπτική» στις ευρωπαϊκές και παγκόσμιες εξελίξεις να σταματήσει να τοποθετεί τη χώρα στο επίκεντρο των πάντων. Τι κάνουν η ΕΕ και το ΝΑΤΟ «για εμάς», μετατρέποντας περιφερειακούς, διεθνείς οργανισμούς και συμμάχους σε μια προσθήκη του έθνους αποτελώντας απλώς έναν ακόμα χώρο τον οποίο μπορεί το πολιτικό σύστημα και τα ΜΜΕ να κατηγορούν όποτε κάτι πάει στραβά.

Το ζητούμενο είναι η χώρα να απαγκιστρωθεί από την παραληρηματική λογική. Η ανάπτυξη μιας στρατηγικής που παλεύει τα δίπολα (εμείς κι αυτοί) και δεν αγνοεί τις μετριοπαθείς φωνές, που εμβαθύνει στις βαθύτερες αιτίες των γεωπολιτικών εξελίξεων και αναδεικνύει τις συνέπειες, αλλά και τις πιθανές λύσεις. Μόνο έτσι θα μπορέσει η χώρα να αναστοχαστεί κριτικά τις επιλογές του παρελθόντος και να επανακαθορίσει την πορεία της χώρας. Το δίλημμα δεν είναι οι Αλλοι αλλά Εμείς, εάν και πώς επιθυμούμε να κινηθούμε και να αξιοποιήσουμε μια συνεχή δυναμική κατάσταση αλλαγών στην περιοχή μας που απαιτούν να αξιοποιήσουμε τις συμμαχίες αλλά και τις επιδιώξεις των άλλων χωρών. Γιατί όπως λέει και μια παροιμία κανείς δεν μπορεί να ανέβει στην πλάτη σου εάν εσύ δεν σκύψεις.

Ο Χρήστος Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων ΑΠΘ. Ο Νίκος Παναγιώτου είναι επ. καθηγητής Διεθνούς Δημοσιογραφίας ΑΠΘ