Η παράδοση της ανάμειξης «προστατών»

Κατά καιρούς έχουν δημοσιευθεί, σε απάντηση δημοσιευμάτων στα ελληνικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, ανακοινώσεις ξένων πρεσβειών που διαψεύδουν την ανάμειξη ή την πρόθεση των χωρών τους να αναμειχθούν στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα της Ελλάδας. Είναι γεγονός ότι στη διπλωματική πρακτική, η αρχή της μη ανάμειξης σε εσωτερικές υποθέσεις άλλου κράτους θα πρέπει να τηρείται με θρησκευτική ευλάβεια. Τα κράτη έχουν υποχρέωση, σύμφωνα με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και το Διεθνές Δίκαιο, να μην παρεμβαίνουν, με οιοδήποτε πρόσχημα ή τρόπο στις εσωτερικές υποθέσεις και στη δικαιοδοσία μια τρίτης χώρας. Γι’ αυτόν τον λόγο, σε διεθνείς  συνθήκες και σε συμφωνίες, η αρχή αυτή τονίζεται αδιαλείπτως, όπως έγινε εξάλλου και με την πρόσφατη Συμφωνία των Πρεσπών, στο προοίμιο της οποίας δύο συμβαλλόμενα μέρη υπενθύμισαν αυτήν την υποχρέωσή τους.

Ωστόσο, στην πράξη τα πράγματα είναι διαφορετικά. Η εξωτερική πολιτική ορίζεται συνήθως ως το σύνολο εκείνο της συμπεριφοράς, επιλογών και ενεργειών στις οποίες τα κράτη και άλλα υποκείμενα των διεθνών σχέσεων – διεθνείς οργανισμοί, περιφερειακές ενώσεις – προβαίνουν ή μέσω των οποίων αντιδρούν σε ενέργειες άλλων κρατών και  άλλων δρώντων του διεθνούς  συστήματος με σκοπό να μεταβάλουν ή να δημιουργήσουν μια νέα κατάσταση στο διεθνές τους περιβάλλον. Στο πλαίσιο, συνεπώς, της εξωτερικής τους πολιτικής, οι κυβερνήσεις, στο όνομα της εξυπηρέτησης του εθνικού τους συμφέροντος και των προτεραιοτήτων της εξωτερικής τους πολιτικής, πολλές φορές αγνοούν ή και παραβιάζουν την αρχή της μη ανάμειξης στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα μιας τρίτης χώρας. Η εξωτερική πολιτική μιας χώρας δεν διεξάγεται εξάλλου μόνο με τις συμβατικές και συνήθεις διπλωματικές πρακτικές, αλλά και με άλλα μέσα. Τέτοια μέσα μπορεί να είναι – ανάμεσα σε άλλα – η διατύπωση απειλών, η επιβολή οικονομικών και πολιτικών κυρώσεων, η χορήγηση βοήθειας και φυσικά η ανάμειξη στις εσωτερικές εξελίξεις μιας χώρας άλλοτε με ορατούς και άλλοτε με υπόγειους, μυστικούς και υποδόριους  τρόπους, όπως η κατασκοπεία, με στόχο τη μεταβολή της εξωτερικής πολιτικής μιας χώρας ή και την ανατροπή ακόμα και μιας μη αρεστής αλλά δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίπτωση της Χιλής με την ανατροπή του προέδρου Αλιέντε το 1973. Ενας ορατός τρόπος είναι η υποστήριξη εθνοτικών, θρησκευτικών και γλωσσικών ομάδων. Ανάμειξη, επίσης, θα πρέπει να θεωρείται η  χρηματοδότηση ή ακόμα και η εξαγορά στελεχών πολιτικών κομμάτων, Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, ενώσεων εργοδοτών και συνδικάτων ακόμα και ΜΚΟ (Μη Κυβερνητικών Οργανισμών) από ξένες κυβερνήσεις και συμφέροντα. Κύριος στόχος είναι η διαμόρφωση ενός πολιτικού κλίματος που να ανταποκρίνεται στις στοχεύσεις της εξωτερικής πολιτικής ενός άλλου κράτους.

Η σύγχρονη ελληνική ιστορία βρίθει από παραδείγματα εμπλοκής του ξένου παράγοντα στην εσωτερική πολιτική σκηνή της. Και μόνο το γεγονός ότι τα πρώτα πολιτικά κόμματα της χώρας είχαν τα ονόματα Γαλλικό, Αγγλικό και Ρωσικό δείχνει όχι μόνο το μέγεθος της ανάμειξης των «προστάτιδων» δυνάμεων, αλλά και την επιθυμία των πολιτικών της χώρας να αυτοαναγορεύονται ως εκπρόσωποι ξένων κυβερνήσεων, επιδιώκοντας οι ίδιοι αυτή την ανάμειξη.

Η  Ελλάδα από την άλλη πλευρά όφειλε, εξαιτίας της γεωπολιτικής της θέσης, να υιοθετήσει και να διατηρήσει ένα δόγμα εξωτερικής πολιτικής κάπως περιοριστικού χαρακτήρα. Ολες σχεδόν οι κυβερνήσεις φρόντιζαν η χώρα να αναπτύσσει καλές σχέσεις ή τουλάχιστον να μην έρχεται σε σοβαρή αντίθεση με τη  στρατιωτική δύναμη που τυγχάνει να είναι ισχυρότερη στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου (άλλοτε ήταν η Μεγάλη Βρετανία και μετά το 1947 οι  ΗΠΑ). Η σταθερά αυτή, σε συνδυασμό με την πάγια οικονομική εξάρτηση της χώρας από το διεθνές πιστωτικό σύστημα για την εξυπηρέτηση του εξωτερικού και εσωτερικού της χρέους, καθώς και την  έλλειψη ενός συγκροτημένου πολιτικού συστήματος που θα απέτρεπε τη διείσδυση της επιρροής ξένων δυνάμεων, περιόριζαν άλλοτε λιγότερο και άλλοτε περισσότερο την αυτονομία της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής και επέτρεπαν την έντονη ανάμειξη ακόμα και επεμβάσεις του ξένου παράγοντα στις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις, με αποκορύφωμα δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις, στη διάρκεια του εθνικού διχασμού (1915 -1922) και  στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και λίγο μετά (1944-1952). Η ιδιαίτερη δε σχέση που αναπτύχθηκε με τις ΗΠΑ αναπόφευκτα απέκτησε τα χαρακτηριστικά εξάρτησης, με τους εκπροσώπους της αμερικανικής πρεσβείας, των στρατιωτικών και οικονομικών αποστολών να αναμειγνύονται ενεργά και άμεσα στον σχηματισμό των ελληνικών κυβερνήσεων και στη διαμόρφωση της πολιτικής τους.

Το αποτύπωμα αυτής της παράδοσης ανάμειξης των ξένων δυνάμεων έχει χαραχθεί αρκετά βαθιά στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, αλλά και  στους  διαμορφωτές αποφάσεων. Σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, που σήμερα εμποδίζει τον εξευρωπαϊσμό, τόσο του ελληνικού πολιτικού συστήματος όσο και της εξωτερικής πολιτικής της χώρας, ιδιαίτερα μετά την υπαγωγή της σε καθεστώς επιτήρησης από την τρόικα. Εξακολουθούν να εκδηλώνονται συμπλέγματα κατωτερότητας στην κοινή γνώμη καθώς και προκαταλήψεις που θεωρούν τον εξευρωπαϊσμό ως δείγμα αλλοτρίωσης και απομάκρυνσης από τις παραδοσιακές ελληνικές και ελληνορθόδοξες αξίες. Ταυτίζουν δε την έννοια του «εξευρωπαϊσμού» με τις παλιές αντιλήψεις περί «ξένης προστασίας» και γι’ αυτόν τον λόγο απορριπτέες. Οι υποστηρικτές δε αυτών των ελληνοκεντρικών προσεγγίσεων αντιμετωπίζουν εκείνους που επιδιώκουν τον «εξευρωπαϊσμό» απαξιωτικά, αποδίδοντας χαρακτηρισμούς, όπως «ευρωληγούρηδες», «νενέκους», ακόμα και «μειοδότες»  και γενικότερα  τους αντιλαμβάνονται ως φορείς και θιασώτες των ξένων συμφερόντων. Πολλοί Ελληνες θεωρούν ότι η χώρα τους είναι θύμα μιας διεθνούς αδικίας, ειδικότερα στα εθνικά θέματα, όπως το Κυπριακό και το Μακεδονικό.

Δεν έχει γίνει συνεπώς αρκετά κατανοητό ότι η συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ  έχει καταστήσει πια αναπόφευκτη και ίσως επιβαλλόμενη από τη Συνθήκη της Λισαβώνας την ανάμειξη των ευρωπαϊκών θεσμών στα πολιτικά πράγματα μιας χώρας-μέλους, όταν παραβιάζονται δικαιώματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ή και η δικαιακή τάξη, όπως συμβαίνει λόγου χάρη σήμερα στην Πολωνία και την Ουγγαρία.  Ή ακόμα ότι θα πρέπει να θεωρείται απόλυτα θεμιτή  και αυτονόητη η ουσιαστική ανάμειξη των ευρωπαϊκών θεσμών στη συν-διαμόρφωση της οικονομικής πολιτικής ενός κράτους-μέλους με τα χαρακτηριστικά  της αυστηρής εποπτείας, εάν αυτό το κράτος-μέλος έχει προστρέξει για βοήθεια και διάσωση (bail out),  όπως ήταν οι περιπτώσεις της Ιρλανδίας, της  Πορτογαλίας, της Κύπρου και της Ελλάδας.

Ο Χαράλαμπος Τσαρδανίδης είναι καθηγητής στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών, Πανεπιστήμιο του Αιγαίου