Το κριτήριο της μετάφρασης

Ο Δάσκαλός μου ιστορικός του Νεοελληνικού Θεάτρου Γιάννης Σιδέρης, ιδρυτής και διευθυντής του Θεατρικού Μουσείου, είχε γράψει αρκετά δοκίμια για τη μεταφραστική εποποιία, αλλά ο πυρήνας της σκέψης του ήταν πως ο Σαίξπηρ και ο Μολιέρος κυριολεκτικά γαλούχησαν το Νεοελληνικό Θέατρο.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως την εποχή του Διαφωτισμού που οι λαοί της Ευρώπης αναζητώντας τις ρίζες του, άρα και ορίζοντας την εθνική του διαφοροποίηση, στήριξαν τα επιχειρήματα με βάση και ορμητήριο τη γλώσσα. Ετσι και οι Ελληνες της Διασποράς στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όπου μόνο η λαϊκή γλωσσική σανίδα σωτηρίας κρατούσε ζωντανή την παράδοση μιας θολής, αλλά ουσιαστικής συνείδησης που ύφαινε το χαλί μιας αρχαίας γλώσσας μιας θρησκευτικής λειτουργικής και της ομιλούμενης κυρίως με ντοπιολαλιές, ικανή όμως να εκφράσει χωρικά, αφηγηματικά, γραμματικά αισθήματα.

Δύο παραδείγματα: Ο πρωτοπόρος ιερωμένος Κων. Οικονόμου εξ Οικονόμων μεταφράζει τον «Φιλάργυρο» του Μολιέρου εντάσσοντάς τον γλωσσικά στη Σμύρνη των αρχών του 19ου αιώνα. Ο Αλέξανδρος Πάλλης το 1901 μαζί με τη μετάφραση της «Ιλιάδας» μεταφράζει και τον «Εμπορο της Βενετιάς» του Σαίξπηρ για να δείξει πως η δημοτική γλώσσα μπορεί να αποτυπώσει τους ρυθμούς και την πλούσια λεξιλογική περιουσία του Ομήρου και του Σαίξπηρ.

Το 1903 εξάλλου μέσα σε ταραχές και νεκρούς δοκιμάζεται η αντοχή της δημοτικής στην απόδοση της «Ορέστειας» του Αισχύλου. Αρκούν αυτά τα προλογικά για να θέσω το πόσο αναγκαία είναι η μετάφραση μεγάλων κειμένων σε μια εποχή όπως η δική μας που είναι πλέον ανοιχτή στο αλλότριο, επιδεκτική επιρροών και έτοιμη να προσλάβει ξένες ιδέες, ξένα ήθη, ξένα αισθήματα ώστε να συγκροτήσει έναν κώδικα αλληλεγγύης των λαών μέσω της κατανόησης της Ιστορίας τους και ως εκ τούτου των κινήτρων και των σκοπών τους.

Θυμίζω εξάλλου πως και η Αναγέννηση τον Ομηρο πρωτοεξέδωσε όταν εφηύρε την τυπογραφία.

Σήμερα θέλω να εντοπίσω τις οφειλές της γλώσσας μας στους μεταφραστές του Σαίξπηρ και αφορμή παίρνω από την εξαίσια μετάφραση της «Κωμωδίας των παρεξηγήσεων» του μεγάλου άγγλου δραματουργού από τον Διονύση Καψάλη.

Ο Καψάλης έρχεται τα τελευταία χρόνια να συνταχθεί με μια γενναία μεταφραστική παράδοση της σαιξπηρικής ποίησης. Εχω κι άλλοτε γράψει, όντας μεταφραστής αρχαίων κειμένων, πως οι μεταφράσεις οφείλουν να παλιώνουν. Θα ήταν τραγικό αν μπορούσε ακόμη και σήμερα να ισχύει γλωσσικά, άρα και να παίζεται στο θέατρο «Ο έμπορος της Βενετιάς» του Πάλλη. Την έπαιζε πριν μισό αιώνα ο Μινωτής. Σήμερα είναι ένα εξαίσιο γλωσσικό μνημείο, ένας σταθμός της μεταφραστικής πορείας, αλλά φορτισμένο με αισθητικά και γλωσσικά εφόδια άλλης εποχής. Η μετάφραση του Πάλλη είναι σύγχρονη με τη «Φλογέρα του Βασιλιά» του Παλαμά.

Ο Καψάλης γλωσσικά και ποιητικά ανήκει στη γενιά που γαλουχήθηκε με τον Καβάφη, τον Καρυωτάκη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Αναγνωστάκη και τον Ρίτσο.

Αλλά κυρίως ανήκει σε μια γενναία ομάδα νέων ποιητών που επέστρεψαν στην ιερότητα της ποιητικής φόρμας. Χωρίς να αγνοεί κανείς τα αριστουργήματα που γράφηκαν σε ελεύθερο στίχο, αλλά και χωρίς να παραβλέπει πόσοι άμουσοι πεζολόγησαν άμετρα, μπερδεύοντας τον αυστηρό ελεύθερο στίχο με κουβεντολόι.

Είναι εντυπωσιακό πόσοι νεότεροι ποιητές μας (με θεωρητικό θεμελιωτή και σπουδαίο ποιητή Νάσο Βαγενά) στρέφονται ήδη στην παραδοσιακή φόρμα και κυρίως στις αυστηρές της μορφές όπως το σονέτο. Ο Καψάλης έσκυψε με ζήλο δημιουργικό πάνω στα εξαίσια σονέτα του Σαίξπηρ, νεότερος, πριν ακόμη καταπιαστεί με τη μετάφραση τραγωδιών. Ηταν μια διδακτική για όλους πορεία. Η περίκλειστη ασφυκτική φόρμα του σονέτου (με ορισμένες συλλαβές, ομοιοκαταληξίες, ενότητες δομής και ορμή των πάντων προς τον τελευταίο σχεδόν επιγραμματικό στίχο) ασκεί τον μεταφραστή ώστε να κατακτήσει την τεχνική του για ανάλογες προκλήσεις.

Οι μεταφράσεις του Καψάλη του «Αμλετ», του «Μακμπέθ», του «Ληρ», του «Ρωμαίου και της Ιουλιέτας» και τώρα της «Κωμωδίας των παρεξηγήσεων» έρχονται, βεβαίως, ως έξοχα δείγματα μεταφραστικής μαεστρίας, αλλά και ως στάθμη μεταφραστικού ήθους, με βέβαιο πλέον αναμενόμενο να σταματήσουν μια αγοραία μεταφραστική λαθρεμπορία που ίσως να γεμίζει τσέπες με λεφτά, αλλά παραπλανά, ευτελίζει και μαγαρίζει κυρίως το νεανικό κοινό που χωρίς μπούσουλα παθαίνει ό,τι λέει ο Αμλετ: «Υπερηρωδίζουν τον Ηρώδη».

Η τυπωμένη μετάφραση του Καψάλη («Γκούτεμπεργκ») είναι άλλη μια απόδειξη πως ο Σαίξπηρ εκτός από μέγας δραματουργός ήταν και αυτόνομος ποιητής, και μάλιστα σ’ ένα κείμενο για λαϊκό κοινό!

Μπουλουκτζής ήταν ο Σαίξπηρ.