Η προτεραιότητα της περιφερειακής ανάπτυξης

Στη δημόσια συζήτηση αναφορικά με το ζητούμενο της ανάταξης της εθνικής οικονομίας δεν δίνεται η αναγκαία προσοχή στην περιφερειακή διάσταση της οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο, για τη σημασία της συνηγορούν λόγοι οικονομικής αποτελεσματικότητας όσο και κοινωνικής δικαιοσύνης. Σε ό,τι αφορά την οικονομική αποτελεσματικότητα της περιφερειακής πολιτικής, επισημαίνουμε τη σύγκλιση μεγάλου μέρους της επιστημονικής κοινότητας στην καθοριστική σημασία της χωρικής συγκέντρωσης δεξιοτήτων, χρηματοδοτικών πόρων και θεσμικών ρυθμίσεων για την αξιοποίηση των ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων των τοπικών περιοχών με στόχο την αύξηση της επενδυσιμότητάς τους, αλλά και τη διάχυση των ωφελημάτων τους συνολικά στην εθνική οικονομία. Η βαθιά οικονομική κρίση που έπληξε τη χώρα άλλαξε τη μορφή του ελληνικού περιφερειακού χάρτη. Το σύνολο των δεκατριών ελληνικών περιφερειών κατατάσσεται σήμερα ανάμεσα στις τριάντα οκτώ φτωχότερες περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ενώ οι εννέα ευρωπαϊκές περιφέρειες που κατέγραψαν τη μεγαλύτερη μείωση εισοδήματος την περίοδο 2008-2013 ήταν όλες ελληνικές. Την ίδια στιγμή διευρύνθηκε η απόσταση ανάμεσα στο μητροπολιτικό κέντρο της χώρας και τις άλλες περιφέρειες της χώρας.

Μια προσεκτική παρατήρηση αποκαλύπτει το σημαντικό έλλειμμα ανταγωνιστικότητας της περιφερειακής οικονομίας της χώρας. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Κατάλογο Περιφερειακής Ανταγωνιστικότητας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2016 (The EU Regional Competitiveness Index), το σύνολο των ελληνικών περιφερειών (με την εξαίρεση της Αττικής) βρίσκεται στις τελευταίες είκοσι μία θέσεις του σχετικού πίνακα. Οι κυριότερες υστερήσεις στην περιφερειακή ανταγωνιστικότητα εντοπίζονται στις υποδομές, στους θεσμούς, στην τεχνολογική ετοιμότητα και στην αποτελεσματικότητα των αγορών εργασίας. Ακόμη περισσότερο, οι ελληνικές περιφέρειες υστερούν ακόμη και συγκριτικά με τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες που παρουσιάζουν παρόμοια χαρακτηριστικά (π.χ. Βουλγαρία, Ρουμανία, Πορτογαλία). Μια ολοκληρωμένη στρατηγική για την αναπτυξιακή ανασυγκρότηση των ελληνικών περιφερειών αρθρώνεται γύρω από τους παρακάτω τρεις άξονες:

Πρώτον, απαιτείται προώθηση της καινοτομίας σε όλο το φάσμα των παραγωγικών αλυσίδων αξίας. Με αύξηση της χρηματοδότησης της έρευνας (η Ελλάδα δαπανά ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά του ΑΕΠ στην έρευνα και ανάπτυξη), με την εφαρμογή περιφερειακής βιομηχανικής πολιτικής με κλαδική εξειδίκευση και με την ενίσχυση των συνεργειών (clusters).

Δεύτερον, είναι αναγκαίος ο σχεδιασμός στοχευμένων πολιτικών που να ενσωματώνουν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τις αδυναμίες και τις δυνατότητες των ορεινών, νησιωτικών και μειονεκτικών περιοχών. Με τη θέσπιση «ρητρών νησιωτικότητας» (και «ορεινότητας») στα νομοθετήματα που επηρεάζουν τις αντίστοιχες περιοχές, ώστε κάθε σχέδιο νόμου προς ψήφιση να συνοδεύεται από σχετική εκτίμηση για τις συνέπειες της εφαρμογής του. Και με την προώθηση του  ψηφιακού μετασχηματισμού της περιφερειακής οικονομίας (π.χ. «έξυπνα» χωριά).

Τρίτον, είναι σημαντικό να ενδυναμώσουμε τον ρόλο των περιφερειών στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής με τη μεταφορά αρμοδιοτήτων και χρηματοδοτικών πόρων στις περιφέρειες. Είναι ενδεικτικό ότι η χρηματοδότηση των Περιφερειακών Επιχειρησιακών Προγραμμάτων (ΠΕΠ) δεν ξεπέρασε ποτέ το 30% των συνολικών διαθέσιμων πιστώσεων. Η υιοθέτηση ενός «νησιωτικού προϋπολογισμού» με την κατ’ ελάχιστο δέσμευση του 1/3 των διαθέσιμων κοινοτικών πιστώσεων στην επόμενη προγραμματική περίοδο 2021-2127 θα συνέβαλλε στην κάλυψη του κενού χρηματοδότησης. Tέλος, απαιτείται ριζική αλλαγή στόχευσης των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών παρεμβάσεων, όπου διαχρονικά προκρίνεται η ενίσχυση των φυσικών υποδομών της χώρας εις βάρος άλλων αναπτυξιακών παραγόντων (ανθρώπινο κεφάλαιο, έρευνα και ανάπτυξη).

Οι παραπάνω παρεμβάσεις είναι σε θέση να κινητοποιήσουν λιμνάζοντες παραγωγικούς πόρους και να πυροδοτήσουν μια διαδικασία ενδογενούς ανάπτυξης στις ελληνικές περιφέρειες για την οποία δεν επιτρέπεται, ιδιαίτερα σήμερα, να παραμένουμε αδιάφοροι.

Ο Δημήτρης Σκάλκος είναι πολιτικός επιστήμονας