Ο «δασκαλάκος» δεν μίλησε ποτέ από τα… μπαλκόνια

Θα ήταν υπερβολή αν κάποιος υποστήριζε ότι έφτασε το τέλος των κομμάτων ή της πολιτικής εν γένει. Αν, όμως, προσπαθούσε να αναλύσει τα εκλογικά αποτελέσματα σε δύο μετακομμουνιστικές χώρες, τη Σλοβακία και την Ουκρανία, θα μπορούσε να αντλήσει ορισμένα εξαιρετικά χρήσιμα συμπεράσματα. Και να αναρωτηθεί: «Μήπως οι παραδοσιακές προεκλογικές εκστρατείες ταυτίζονται με τα παλαιά πολιτικά συστήματα που οι λαοί απεχθάνονται;». Η Ουκρανία, πέντε χρόνια μετά τη φιλοδυτική εξέγερση στο Μαϊντάν, η οποία έφερε στην εξουσία τον νυν πρόεδρο Ποροσένκο, προκάλεσε παγκόσμια έκπληξη. Στον πρώτο γύρο των εκλογών κατήγαγε περιφανή νίκη ένας δημοφιλής ηθοποιός που πρωταγωνιστεί σε σίριαλ στο οποίο υποδύεται… έναν δασκαλάκο που έγινε πρόεδρος της χώρας.

Ο 41χρονος Βολοντίμιρ Ζελένσκι είναι το απόλυτο φαβορί απέναντι στον πρόεδρο Πετρό Ποροσένκο για τις εκλογές της 21ης Απριλίου. Πώς έφτασε ένας κωμικός ηθοποιός να είναι κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού μιας χώρας 45 εκατομμυρίων που είναι από τις φτωχότερες της Ευρώπης; Ο τρόπος του απλοϊκός. Δεν έκανε προεκλογικές συγκεντρώσεις, δεν μίλησε με τον κλασικό «μπαλκονάτο» τρόπο στον λαό, χρησιμοποίησε κατά κόρον τα social media για να προβληθεί.

Η διαφθορά
διά πάσαν νόσον

Οταν τον ρωτούσαν τι θα κάνει αν γίνει πρόεδρος απαντούσε: «Δεν είμαι πολιτικός, δεν έχω πρόγραμμα, δεν θα ακούσετε από εμένα υποσχέσεις, και γι’ αυτό δεν έχετε τίποτε να χάσετε». Με αυτή την προεκλογική καμπάνια, με την υπερπροβολή που του παρείχαν τα… θεάματα αντί του άρτου στον λαό, ένα μόνο διακύβευμα χρειαζόταν να βάλει μπροστά. Τι πιο εύκολο από τη λέξη «διαφθορά». Η υπόσχεση του Ζελένσκι ότι θα «αποκαθάρει» το πολιτικό σύστημα της χώρας του από τους «δεινόσαυρους» σαν τον Ποροσένκο ή τη Γιούλια Τιμοσένκο, τον κατέστησε δημοφιλή.

Σε πολλούς η περίπτωσή του θυμίζει Μπέπε Γκρίλο και Πέντε Αστέρια στην Ιταλία. Ο κωμικός που είχε «πέραση» στην τηλεοπτική δημοκρατία της εποχής μας και που χτυπούσε εκεί που πονάνε τα παραδοσιακά κόμματα: Στην εντρύφηση με αυτό που στην Ελλάδα έγινε γνωστό ως «διαπλεκόμενα συμφέροντα». Η Ουκρανία, με μετασοβιετική δημοκρατία, δεν κατάφερε ποτέ να ικανοποιήσει την απαίτηση των πολιτών για πραγματικές μεταρρυθμίσεις που θα είχαν ως προμετωπίδα τον λαό.

Διαφθορά, φτώχεια, φόβος για την επόμενη ημέρα, απέχθεια για όλες τις ελίτ της χώρας κι ένα εντεινόμενο κλίμα αποστασιοποίησης από πολιτικούς και κόμματα στρώνουν το χαλί στον… ουκρανό Μπέπε Γκρίλο να πετύχει αυτό που δεν μπόρεσε ο ιταλός συνάδελφός του.

Οι Ουκρανοί «απομαγεμένοι» από τους παλαιούς πολιτικούς και απογοητευμένοι από τις υποσχέσεις τους για καλύτερη ζωή και πιο «πλέρια δημοκρατία» προτίμησαν να στηρίξουν έναν… κλόουν χωρίς πολιτικές αναφορές. Ακόμη κι αν αυτός ο κλόουν υποπτεύονται όλοι ότι έχει κρυφό «χορηγό» τον ολιγάρχη Ιγκόρ Κολομόισκι, μισητό εχθρό του προέδρου Ποροσένκο και ιδιοκτήτη του δικτύου 1+1 στο οποίο παίζεται η δημοφιλής σειρά. Ο Ζελένσκι είναι ένα φαινόμενο των καιρών. Αλλωστε και ο Ντόναλντ Τραμπ ως κωμικός που δεν είχε κανένα πρόγραμμα παρά μόνο το πώς «θα κάνει μεγάλη την Αμερική ξανά» δεν πλάσαρε τον εαυτό κι εξελέγη πλανητάρχης;

Ο 41χρονος ουκρανός… δασκαλάκος της τηλεόρασης ετοιμάζεται να αναλάβει τα ηνία μιας δύσκολης χώρας. Είτε ως εκπρόσωπος ενός ανερχόμενου λαϊκισμού στην Ουκρανία που δεν υπόσχεται τίποτε απτό αλλά που πατάει πάνω στην απογοήτευση των πολιτών. Είτε ως «αντιπολιτικός υποψήφιος» που δεν έχει καμιά σχέση με τους… απαράτσικ των κομμουνιστικών καθεστώτων.

Η περίπτωση
της Σλοβακίας

Η μεγάλη νίκη της δικηγόρου Ζουζάνα Τσαπούτοβα δεν έχει σχέση με αυτήν του κωμικού στην Ουκρανία. Τουλάχιστον ως προς το πρόσωπο, τις αρχές που πρεσβεύει και την εμπλοκή που έχουν και οι δύο στα πολιτικά πράγματα. Η Τσαπούτοβα εξελέγη πρόεδρος της Σλοβακίας, άλλης μιας μετακομμουνιστικής χώρας, έχοντας απέναντί της τον Μάρος Σέφτσοβιτς, τον μέχρι πρότινος επίτροπο Ενέργειας της ΕΕ υποστηριζόμενο από το κυβερνών σοσιαλδημοκρατικό κόμμα Smer-SD.

Κι όμως, η ακτιβίστρια δικηγόρος νίκησε τον πολιτικό «δεινόσαυρο» έχοντας ένα κοινό στοιχείο με τον Ουκρανό Ζελένσκι. Εκμεταλλεύτηκε την απογοήτευση των πολιτών σε ένα κλίμα βαθιάς πολιτικής κρίσης στην οποία κυρίαρχο στοιχείο ήταν η μαγική λέξη «διαφθορά».

Η δολοφονία πριν από έναν χρόνο του δημοσιογράφου Γιαν Κούτσιακ και της μνηστής του Μαρτίνα Κουσνίροβα άνοιξε τον ασκό του Αιόλου. Ο Κούτσιακ ερευνούσε τη διασύνδεση των πολιτικών κομμάτων με την ιταλική Ντράγκετα, το αντίστοιχο της Μαφίας στην Καλαβρία. Η εν ψυχρώ εκτέλεσή του προκάλεσε κύμα λαϊκών αντιδράσεων στις οποίες πρωτοστάτησε η Τσαπούτοβα, μια ακτιβίστρια κυρίως για περιβαλλοντικά θέματα, που όμως έκανε σύνθημα της προεκλογικής της εκστρατείας την καταπολέμηση της διαφθοράς.

Η ίδια – χωρίς παραδοσιακά κόμματα να τη στηρίζουν – πέτυχε να εκλεγεί ακριβώς γιατί στην Ευρώπη διαχέεται ένα κύμα δυσαρέσκειας στους παλαιούς διαχειριστές της εξουσίας και μια αναζήτηση εναλλακτικών «αντιπολιτικών» υποψηφίων. Οι πολίτες δείχνουν αποστασιοποιημένοι, απογοητευμένοι από κόμματα και πολιτικούς. Θέλουν να σταματήσουν να τους αντιμετωπίζουν ως απλούς ψηφοφόρους, ψάχνουν για πιο άμεση δημοκρατία. Σε κάποιες χώρες αυτή η τάση οδηγεί στην ενίσχυση ακροδεξιών κομμάτων, σε άλλες σε έξαρση του λαϊκισμού. Μήπως και στην Ελλάδα δεν ζούμε τα τελευταία χρόνια την «αιχμαλωσία» της δημοκρατίας από τους λαϊκιστές; Και μήπως δεν υψώνονται και πάλι σημαίες ευκαιρίας κατά του «παλαιού πολιτικού συστήματος» ή δεν ακούγονται υποσχέσεις για πάταξη της διαφθοράς;

Και στη χώρα μας κυριαρχεί η απογοήτευση των πολιτών, εξού και η ενδυνάμωση κομμάτων και πολιτικών που υπόσχονται μαγικές συνταγές ή χρησιμοποιούν την τηλεόραση και τα social media για να αναπτύξουν έναν λαϊκίστικο και πολλές φορές ακραίο, μισαλλόδοξο, ρατσιστικό ή ομοφοβικό λόγο. Εναν λόγο που «πουλάει» ευκολότερα σε έναν λαό που αναζητά διεξόδους έπειτα από 10 χρόνια οικονομικής αλλά κυρίως αξιακής κρίσης.