Όταν το Όρος Βεζούβιος εξερράγη το 79 μ.Χ., καταστρέφοντας την αρχαία πόλη της Πομπηίας, ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Νεότερος παρακολουθούσε τη συμφορά από το Μισένουμ, απέναντι από τον Κόλπο της Νάπολης.
Σε επιστολή του περιέγραψε τις φρικτές σκηνές που είδε, σημειώνοντας πως οι κάτοικοι της πόλης είχαν «δέσει μαξιλάρια στα κεφάλια τους για να προστατευτούν από τη βροχή των πετρών». Ακόμη και όταν ξημέρωσε, κρατούσαν πυρσούς για να βλέπουν μέσα στο σκοτάδι, που ήταν «πυκνότερο από οποιαδήποτε νύχτα».
Σήμερα, αρχαιολόγοι αποκάλυψαν δύο σκελετούς έξω από τα τείχη της αρχαίας πόλης, ευρήματα που φαίνεται να επιβεβαιώνουν τις περιγραφές του Πλίνιου. Ο πρώτος, άνδρας περίπου 35 ετών, πέθανε λίγο μετά την έκρηξη καθώς η τέφρα κάλυπτε την περιοχή. Ο δεύτερος, ηλικίας 18 έως 20 ετών, φαίνεται πως σκοτώθηκε από πυροκλαστικές ροές λίγες ώρες αργότερα.
Ο μεγαλύτερος άνδρας βρέθηκε κοντά σε ένα πήλινο κύπελλο, το οποίο, σύμφωνα με τους ερευνητές που δημοσίευσαν τη μελέτη τους στο περιοδικό Scavi di Pompei, πιθανόν χρησιμοποίησε για να προστατεύσει το κεφάλι του. Κρατούσε επίσης ένα μικρό λυχνάρι.
Οι ερευνητές αξιοποίησαν τεχνητή νοημοσύνη για να δημιουργήσουν ψηφιακή αναπαράσταση της προσπάθειάς του να διαφύγει. Στην εικόνα, ο άνδρας φαίνεται να τρέχει μέσα σε δρόμους γεμάτους συντρίμμια, κρατώντας το κύπελλο πάνω από το κεφάλι του, ενώ στο βάθος διακρίνεται η έκρηξη του Βεζούβιου.
«Αν χρησιμοποιηθεί σωστά, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να συμβάλει στην ανανέωση των κλασικών σπουδών, παρουσιάζοντας τον αρχαίο κόσμο με πιο καθηλωτικό τρόπο», δήλωσε ο Γκαμπριέλε Τσούχτριγκελ, διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας, σύμφωνα με μετάφραση του Reuters.
Η ανασκαφή και τα ευρήματα
Οι σκελετοί εντοπίστηκαν κοντά στη νεκρόπολη της Πόρτα Σταβία, νότια της Πομπηίας. Και οι δύο άνδρες φαίνεται πως προσπάθησαν να διαφύγουν προς την ακτή. Ο νεότερος πιθανόν επέζησε των πρώτων σταδίων της έκρηξης και επιχείρησε να φύγει κατά τη διάρκεια μιας σύντομης παύσης της ηφαιστειακής δραστηριότητας, όμως παρασύρθηκε από τις επόμενες ροές.
Ο μεγαλύτερος βρέθηκε κουλουριασμένος, με το δεξί του χέρι υψωμένο, κρατώντας το κύπελλο. Το λυχνάρι βρέθηκε δίπλα στο αριστερό του χέρι, ενώ φορούσε έναν σιδερένιο δακτύλιο στο δάχτυλο του ποδιού και είχε μαζί του δέκα χάλκινα νομίσματα. Όπως σημειώνουν οι ερευνητές, ο άνδρας μάλλον πήρε μαζί του ό,τι θεώρησε απαραίτητο για να επιβιώσει: χρήματα, φως και προστασία.
Η συμβολή της A.I. στην κατανόηση της ιστορίας
Η ομάδα, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, χρησιμοποίησε εργαλεία δημιουργίας εικόνων μέσω A.I. και τεχνικές επεξεργασίας φωτογραφιών, «ώστε να μεταφράσει τα σκελετικά και αρχαιολογικά δεδομένα σε ρεαλιστικές ανθρώπινες απεικονίσεις», όπως αναφέρει το Associated Press.
Οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι οι εικόνες που παράγονται από A.I. μπορεί να απλοποιούν τα σύνθετα αρχαιολογικά δεδομένα ή να θυμίζουν αισθητική από βιντεοπαιχνίδια και κόμικς. Παρ’ όλα αυτά, υποστηρίζουν ότι τέτοιες απεικονίσεις βοηθούν το κοινό να βιώσει πιο άμεσα την ιστορία της πόλης.
Όπως εξηγούν, οι ειδικοί μπορούν να φανταστούν πώς έμοιαζαν τα σπίτια και οι αυλές της Πομπηίας, όμως για το ευρύ κοινό αυτό δεν είναι αυτονόητο. Και όταν μεγάλο μέρος της έρευνας χρηματοδοτείται από εισιτήρια και δωρεές, η οπτική αναπαράσταση του παρελθόντος αποκτά καθοριστική σημασία.
Ψηφιακά μοντέλα και νέες προοπτικές
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν πλέον εικονικά μοντέλα για να αναπαραστήσουν τα πολυώροφα κτίρια της Πομπηίας, όπως αυτά που απεικονίζονται σε αρχαίες τοιχογραφίες. «Η A.I. δεν θα αντικαταστήσει την αρχαιολογία», δήλωσε ο Λουτσιάνο Φλορίντι, ιδρυτής του Digital Ethics Center του Πανεπιστημίου Γέιλ. «Απλώς επεκτείνει και ενισχύει τις δυνατότητές της».
Για τη δημιουργία της ψηφιακής εικόνας χρησιμοποιήθηκε το ChatGPT Pro και το Adobe Photoshop, ενώ τα περιβαλλοντικά στοιχεία, όπως τα συντρίμμια, δημιουργήθηκαν μέσω του Nano Banana Pro.
Η τεχνητή νοημοσύνη στην υπηρεσία της αρχαιολογίας
Τα τελευταία χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη έχει αξιοποιηθεί και σε άλλες έρευνες που σχετίζονται με την έκρηξη του 79 μ.Χ. Στο Ηράκλειο, κοντά στην Πομπηία, μηχανικά μοντέλα μάθησης βοήθησαν τους επιστήμονες να διαβάσουν αρχαίους παπύρους που διασώθηκαν από την τέφρα. Παράλληλα, A.I. τεχνολογίες έχουν αποκαλύψει νέες λεπτομέρειες για μεσαιωνικά γκράφιτι και έχουν βοηθήσει στην ταυτοποίηση προσώπων από φωτογραφίες της εποχής του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αν και οι ανακατασκευές προσώπων ιστορικών μορφών είναι γνωστές εδώ και δεκαετίες, οι νέες τεχνολογίες υπόσχονται να φέρουν το κοινό πιο κοντά στην πραγματικότητα της αρχαιότητας, συνδυάζοντας επιστήμη, τέχνη και ψηφιακή καινοτομία.
