Σαράντα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα, 26 Απριλίου 2026, από τη μεγαλύτερη πυρηνική καταστροφή στην Ιστορία. Η έκρηξη του τέταρτου αντιδραστήρα του πυρηνικού εργοστασίου στο Τσερνόμπιλ της Ουκρανίας, στις 26 Απριλίου 1986, είχε ανυπολόγιστες συνέπειες για τον άνθρωπο και το περιβάλλον.
Το δυστύχημα αυτό θεωρείται μία από τις πιο δραματικές στιγμές του 20ού αιώνα, με τις επιπτώσεις του να επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης. Η τραγωδία του Τσερνόμπιλ παραμένει μέχρι σήμερα σύμβολο των κινδύνων της πυρηνικής ενέργειας και σημείο αναφοράς για τη διεθνή κοινότητα.
Την άνοιξη του 1986, η έμπειρη γιατρός Βαλεντίνα Ροσόλοβα βρισκόταν στην Ουκρανία, χωρίς να γνωρίζει ότι η ζωή της επρόκειτο να αλλάξει ριζικά. Έχοντας σπουδάσει Ιατρική στην Οδησσό και έχοντας ήδη διανύσει μια πορεία στη μαιευτική, την παιδιατρική και τη μικροβιολογία, εργαζόταν σε ένα εργαστήριο, που συνδύαζε μικροβιολογία, ακτινολογία και τοξικολογία.
EPA/HELMUT FOHRINGER
Στις 26 Απριλίου, όταν εξερράγη ο τέταρτος αντιδραστήρας του πυρηνικού σταθμού «Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν» στο Τσερνόμπιλ, εκείνη δεν ήξερε τίποτα. Κανείς δεν ήξερε… Οι σοβιετικές αρχές καθυστέρησαν να ενημερώσουν τόσο τον πληθυσμό της χώρας όσο και τη διεθνή κοινότητα. Χρειάστηκε να περάσουν δύο ημέρες και Σουηδοί τεχνικοί σε πυρηνικό σταθμό περίπου 1.000 χλμ μακριά να εντοπίσουν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας ώστε να σημάνει συναγερμός και να γίνει γνωστή η χειρότερη πυρηνική καταστροφή στην Ιστορία.
REUTERS/State Nuclear Regulatory Inspectorate of Ukraine/Handout
«Πήγαινα για να δω τη μητέρα μου στην Οδησσό», αφηγείται στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Βαλεντίνα, που σήμερα ζει ως πρόσφυγας πολέμου στην Περαία της Θεσσαλονίκης. «Την ημέρα της έκρηξης ήμουν καθ’ οδόν προς την Οδησσό. Θυμάμαι μια περίεργη βροχή-ζεστή, ασυνήθιστη… Δεν ξέραμε τι ήταν. Αργότερα καταλάβαμε ότι ερχόταν από εκεί». Τότε, ήταν απλώς άνοιξη. Οι άνθρωποι περπατούσαν, γιόρταζαν το «ξύπνημα» της φύσης από τον λήθαργο του χειμώνα. «Ήταν έγκλημα», λέει σήμερα. «Μπορούσαν να μας είχαν πει να μείνουμε στα σπίτια, αντί να περπατάμε αμέριμνοι στους δρόμους».
Το εργαστήριο της αόρατης απειλής
Όταν επέστρεψε στη δουλειά της, στο Χάρκοβο, όλα είχαν αλλάξει. Το εργαστήριο γέμισε δείγματα: τρόφιμα από όλη την Ουκρανία. Ψωμί, γάλα, μανιτάρια, φρούτα. Η δουλειά της ήταν να μετρά τη ραδιενέργεια.
«Στην αρχή δεν γνωρίζαμε τίποτα. Όταν επιστρέψαμε, είχαν ήδη αρχίσει οι έλεγχοι. Πηγαίναμε στο εργαστήριο και μετρούσαμε ραδιενέργεια σε τρόφιμα -φρούτα, γάλα, τυριά. Τα σύννεφα είχαν ταξιδέψει πολύ μακριά. Ακόμα και εκατοντάδες χιλιόμετρα απόσταση δεν σήμαινε ασφάλεια… Δούλευα με δείγματα κάθε μέρα. Υπήρχε πολύς φόβος. Δεν φορούσαμε μάσκες, μόνο γάντια. Καθόμασταν σε υπόγεια εργαστήρια και μετρούσαμε. Ήταν πολλή δουλειά, συνεχόμενη. Για χρόνια -τουλάχιστον τρία- ελέγχαμε τα πάντα», εξιστορεί η Βαλεντίνα.
Θυμάται μια σκηνή που έμεινε χαραγμένη ανεξίτηλα στη μνήμη της: φεύγοντας από την Οδησσό, η θεία της τής είχε δώσει ένα δοχείο με μούρα. «Είπα στους συναδέλφους μου να κάνουν τις απαραίτητες μετρήσεις. Μια φίλη πετάχτηκε όρθια, κόκκινη από ένταση: “Με δοκιμάζεις; Αυτά δεν είναι από την Οδησσό, είναι από το Τσερνομπίλ”, μου είπε».
EPA/SERGEY DOLZHENKO
«Ο κόσμος φοβόταν. Άλλοι αγόραζαν τρόφιμα, άλλοι όχι. Τα μανιτάρια τα απέφευγαν όλοι. Το γάλα και τα τυριά επίσης, γιατί μπορούσαν να μεταφέρουν ραδιενέργεια. Κανείς δεν ήξερε τι είναι ασφαλές και τι όχι», είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Βαλεντίνα Ροσόλοβα, που στα 80 της χρόνια έχει ζήσει μια ζωή γεμάτη μοναδικές εμπειρίες.
Φόβος, σιωπή και μετά …συνήθεια
Στις πρώτες μέρες, ο φόβος ήταν απόλυτος. Οι άνθρωποι έκλειναν τα παράθυρα -«βάζαμε γύρω από τα ξύλινα κουφώματα κόλλα», θα πει. Κι όμως, όπως συμβαίνει συχνά, ο φόβος μετατράπηκε σιγά σιγά σε ρουτίνα. «Μετά το συνηθίσαμε», παραδέχεται. «Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα· να συνηθίζεις τον φόβο».
Οι συνέπειες δεν σταμάτησαν τότε. Ο πατέρας της πέθανε από καρκίνο και η ίδια είναι πεπεισμένη ότι σχετίζεται με το Τσερνόμπιλ. «Ο πατέρας μου πέθανε από καρκίνο και πάντα έλεγε ότι ήταν από το Τσερνόμπιλ. Τότε πέθαναν πολλοί άνθρωποι. Υπήρχε πόνος, φόβος… αλλά σιγά σιγά ο κόσμος το συνήθισε. Συνέχισε να ζει, γιατί δεν υπήρχε άλλη επιλογή», λέει και αμέσως το καταγάλανο βλέμμα της, που παρά τις δοκιμασίες των οχτώ δεκαετιών ζωής παραμένει καθαρό, σκοτεινιάζει.
EPA/SERGEY DOLZHENKO
Για τρία χρόνια, κάθε τρόφιμο περνούσε από αυστηρούς ελέγχους. Τίποτα δεν έφτανε στην αγορά χωρίς έγκριση. Μετά, οι έλεγχοι έγιναν δειγματοληπτικοί. Η ζωή -ή κάτι που της έμοιαζε- συνεχίστηκε… Και κάπου εκεί, χωρίς να το καταλάβει τότε, έμαθε κάτι που θα την ακολουθούσε δεκαετίες μετά: πώς είναι να ζεις μέσα σε έναν αόρατο κίνδυνο και να συνεχίζεις.
Το χρονικό της καταστροφής
Στις 26 Απριλίου 1986, μια δοκιμή στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνόμπιλ, στην τότε Σοβιετική Δημοκρατία της Ουκρανίας, ξέφυγε από τον έλεγχο. Ο αντιδραστήρας αριθμός τέσσερα υπέστη καταστροφική βλάβη, απελευθερώνοντας τεράστιες ποσότητες ραδιενέργειας στην ατμόσφαιρα.
Τα ραδιενεργά νέφη εξαπλώθηκαν σε τμήματα της βόρειας και της δυτικής Ευρώπης, με τη Λευκορωσία και τη δυτική Ρωσία να πλήττονται περισσότερο. Ο κατεστραμμένος αντιδραστήρας συνέχισε να εκπέμπει ραδιενέργεια για μήνες μετά το ατύχημα.
Ειδικοί εκτιμούν ότι οι θάνατοι που σχετίζονται με την καταστροφή ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες. Πάνω από 100.000 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τη ζώνη αποκλεισμού των 30 χιλιομέτρων γύρω από τον σταθμό, ο οποίος πλέον έχει τεθεί οριστικά εκτός λειτουργίας.
Greenpeace: Κίνδυνος διαρροής ραδιενέργειας σε περίπτωση κατάρρευσης προστατευτικής δομής αντιδραστήρα του Τσερνόμπιλ
Μια ανεξέλεγκτη κατάρρευση της εσωτερικής δομής συγκράτησης στον πυρηνικό σταθμό παραγωγής ενέργειας του Τσερνόμπιλ στην Ουκρανία θα μπορούσε να αυξήσει τον κίνδυνο ραδιενεργών απελευθερώσεων στο περιβάλλον, προειδοποίησε στις 14 Απριλίου 2026 η Greenpeace.
Ο κατεστραμμένος αντιδραστήρας του σταθμού προστατεύεται από μια εσωτερική δομή από χάλυβα και σκυρόδεμα, γνωστή ως σαρκοφάγος, η οποία κατασκευάστηκε βιαστικά μετά την καταστροφή του 1986, και από μια σύγχρονη εξωτερική δομή που ονομάζεται «Νέα Προστατευτική Κατασκευή».
Τον Φεβρουάριο του 2025, αυτό το ατσάλινο περίβλημα, που τοποθετήθηκε το 2016 για να καλύψει τον αντιδραστήρα ο οποίος εξερράγη τον Απρίλιο του 1986, υπέστη ζημιές από ρωσικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος.
EPA/EBRD PHOTOSTREAM
Η Ουκρανία έχει επανειλημμένα κατηγορήσει τη Ρωσία ότι στοχοθέτησε την τοποθεσία από την έναρξη της εισβολής το 2022 και ότι την χτύπησε το 2025, καταστρέφοντας τη δομή που προστατεύει τη σαρκοφάγο του Τσερνόμπιλ.
Σε έκθεση που δημοσιεύτηκε, η Greenpeace προειδοποιεί ότι παρά τις επισκευαστικές εργασίες, η λειτουργία συγκράτησης της νέας προστατευτικής κατασκευής δεν έχει «αποκατασταθεί πλήρως».
«Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο ραδιενεργών απελευθερώσεων στο περιβάλλον, ιδιαίτερα σε περίπτωση κατάρρευσης» της εσωτερικής δομής συγκράτησης, προειδοποίησε η ΜΚΟ.
«Θα ήταν καταστροφικό επειδή υπάρχουν 4 τόνοι σκόνης, εξαιρετικά ραδιενεργής σκόνης, σφαιρίδια καυσίμου και τεράστιες ποσότητες ραδιενέργειας μέσα στη σαρκοφάγο», δήλωσε πρόσφατα στο AFP ο Σον Μπέρνι, ένας ειδικός σε πυρηνικά της Greenpeace Ουκρανίας.
«Και επειδή η νέα προστατευτική κατασκευή δεν μπορεί να επισκευαστεί αυτή τη στιγμή και δεν μπορεί να λειτουργήσει όπως προβλέπεται, υπάρχει κίνδυνος ραδιενεργών απελευθερώσεων», πρόσθεσε ο Μπέρνι.
Σύμφωνα με την Greenpeace, η αποσυναρμολόγηση των ασταθών στοιχείων του εσωτερικού περιβλήματος είναι απαραίτητη για να αποφευχθεί μια ανεξέλεγκτη κατάρρευση. Αλλά το έργο περιπλέκεται από τον πόλεμο επειδή «ρωσικοί πύραυλοι εξακολουθούν να εκτοξεύονται πάνω από το Τσερνόμπιλ», επεσήμανε ο Μπέρνι.
«Σαράντα χρόνια μετά (την καταστροφή του Τσερνόμπιλ), η Ρωσία εξακολουθεί να διεξάγει έναν πραγματικό πυρηνικό πόλεμο εναντίον του λαού της Ουκρανίας και της Ευρώπης», υποστήριξε.
REUTERS/Gleb Garanich
Ο διευθυντής του εργοστασίου, ο Σέργκι Ταρακάνοφ, χαρακτήρισε την κατάσταση πολύ «επικίνδυνη».
«Εάν ένας πύραυλος πέσει όχι μόνο μέσα στη δομή συγκράτησης αλλά μόλις 200 μέτρα μακριά, θα προκαλέσει μια εξωτερική επίδραση παρόμοια με αυτή ενός σεισμού», προειδοποίησε.
«Και αυτό που μας δίδαξε το δυστύχημα του 1986 (…) είναι ότι τα ραδιενεργά σωματίδια δεν γνωρίζουν σύνορα», κατέληξε.
Το κόστος αποκατάστασης της αψίδας της σαρκοφάγου στο Τσερνόμπιλ, η οποία υπέστη ζημιές από ρωσικό drone το 2025, ανέρχεται σε «περίπου 500 εκατομμύρια ευρώ», σημείωσε ο Γάλλος υπουργός Εξωτερικών Ζαν-Νοέλ Μπαρό τον Μάρτιο.
Σημειώνεται ότι η Ουκρανία τιμά σήμερα την 40η επέτειο από την πυρηνική καταστροφή του Τσέρνομπιλ, με σειρά εκδηλώσεων μνήμης στον χώρο του πρώην πυρηνικού σταθμού στη βόρεια χώρα, εκεί όπου σημειώθηκε το τραγικό ατύχημα το 1986.
