«Σε μια αίθουσα γεμάτη οθόνες και σιωπηλά πρόσωπα, τα παιδιά κοιτούν χαμηλά. Τα κινητά φωτίζουν τα πρόσωπά τους, αλλά όχι την προσοχή τους. Οι συνομιλίες έχουν μεταφερθεί αλλού – σε chat, σε αλγόριθμους, σε μια νέα πραγματικότητα που διαμορφώνεται μπροστά μας.»
Η «Μεγάλη Εικόνα» στο MEGA, άνοιξε μια συζήτηση που, όπως προκύπτει από τις ίδιες τις μαρτυρίες, δεν αφορά το μέλλον αλλά το παρόν: τον ψηφιακό εθισμό παιδιών και εφήβων και τη βαθιά διείσδυση των social media και της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητά τους.
«Μιλάμε σε παιδιά που έχουν κατεβασμένο το κεφάλι. Πλέον η ζωή τους περνάει μέσα από την τεχνητή νοημοσύνη».
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
«Δεν μπορώ να σβήσω το TikTok – είναι η ψυχή μου»
Ο δρ Ζακ Αριστάιν, που μελετά το φαινόμενο εδώ και χρόνια, περιγράφει μια κατάσταση που, όπως λέει, έχει ξεφύγει από τον έλεγχο.
«Έχω γίνει μάρτυρας ακραίων περιστατικών εξάρτησης». Η φράση μαθήτριας του συμπυκνώνει την ένταση του φαινομένου: «Δεν μπορώ να σβήσω το TikTok. Το TikTok είναι η ψυχή μου».
Όπως εξηγεί, η ίδια ένιωθε ότι «δεν βρίσκεται μέσα στον κόσμο» χωρίς την εφαρμογή.
Διαβάστε ακόμα: Ψηφιακό φραγμό στα social media των παιδιών βάζει η ΕΕ
Οι εικόνες που μεταφέρονται από τη συμπεριφορά παιδιών στην τάξη είναι ενδεικτικές: «Έχω δει παιδιά αθλητές να εγκαταλείπουν το άθλημά τους, τις αθλητικές δραστηριότητες που τόσο αγαπούσαν, παιδιά που δεν μας κοιτούν, που απαντούν ασυνείδητα».
Παράλληλα, επισημαίνεται μια βαθύτερη αλλαγή στη συμπεριφορά: «Παρουσιάζουν δυσκολία στην κατανόηση των ορίων και των κοινωνικών ρόλων», ενώ «επικοινωνούν κυρίως με γραπτό μήνυμα, χωρίς άμεση επαφή».
Διαβάστε ακόμα: Η Meta θα σε βλέπει να πληκτρολογείς; – Το νέο AI σύστημα που ξεσηκώνει αντιδράσεις
Η μετάβαση είναι απότομη: «Σε πολύ λίγο χρονικό διάστημα από την αλάνα μπήκαμε στο Discord».
«Ρωτάω την ΑΙ πράγματα που δεν θα ρωτούσα άνθρωπο»
Οι ίδιες οι φωνές των παιδιών αποτυπώνουν τη σχέση τους με την τεχνητή νοημοσύνη. «Ρωτάω την τεχνητή νοημοσύνη πράγματα που δεν θα ρωτούσα κάποιον», λέει μια νεαρή. «Δεν θέλω να με κρίνει κανείς… πιστεύω ότι έχει περισσότερες γνώσεις».
Η ΑΙ μετατρέπεται σε συνομιλητή για προσωπικά ζητήματα: «Θα την εμπιστευόμουν για βαθύτερους προβληματισμούς».
Η χρήση είναι ήδη καθημερινή και πρακτική: «Λέω στο ChatGPT την άσκηση και μου τη λέει», «ρωτάω τι να πω σε μια κοπέλα». Άλλοι περιγράφουν πώς στρέφονται στην ΑΙ αντί να απευθυνθούν σε κάποιον ειδικό: «Καταφεύγουν στο AI για να τους δώσουν λύσεις… δεν μπορώ να το χωνέψω».
«Ισχυρές ενδείξεις – αλλά μηδενική έρευνα για την ΑΙ»
Ο Αριστάιν υπογραμμίζει ότι για τα social media υπάρχουν πλέον σαφή δεδομένα: «Υπάρχουν ισχυρές συσχετίσεις μεταξύ της πτώσης της ψυχικής υγείας των νέων και της αύξησης της χρήσης ψηφιακών τεχνολογιών». Για την τεχνητή νοημοσύνη όμως, «δεν υπάρχει καμία έρευνα».
Ο ψηφιακός μου φίλος
Τα πρώτα στοιχεία που συγκεντρώνονται είναι ανησυχητικά: «Ένα τρίτο των μαθητών έχει AI companions» και «το 10% εμφανίζει διαταραχές προσκόλλησης». Παιδιά δηλώνουν ότι «εμπιστεύονται την ΑΙ περισσότερο από οποιονδήποτε στη ζωή τους».
Σε αυτό το πλαίσιο, εισάγεται και η έννοια της «αποδυνάμωσης του ανθρώπου»: «Όταν αρχίζεις να δίνεις στη μηχανή την κρίση σου, τις αποφάσεις σου, ακόμη και τις σχέσεις σου». Παραδείγματα καθημερινής εξάρτησης είναι αποκαλυπτικά: «Να ρωτούν αν πρέπει να κάνουν ντους ή να φάνε πρωινό».
«Βαθιές παραληρητικές καταστάσεις»
Οι πιο ακραίες περιπτώσεις περιγράφονται ως προειδοποιητικά σημάδια. Ο Αριστάιν αναφέρεται σε περιστατικό νεαρής γυναίκας που, μετά τον θάνατο του αδελφού της, πίστεψε ότι επικοινωνεί μαζί του μέσω chatbot.
«Αυτό την οδήγησε σε παραληρητικό κύκλο που κατέληξε σε ψυχιατρική κλινική».
Όπως σημειώνει, «δεν μιλάμε πάντα για ψύχωση με την κλινική έννοια, αλλά τα αποτελέσματα μοιάζουν με βαθιές παραληρητικές καταστάσεις».
«Μια κουλτούρα μοναξιάς» — η οπτική της Ντρέιφους
Η Μαργαρίτα Λουί-Ντρέιφους είναι ιδρύτρια του ιδρύματος Human Change Foundation, Μαργκαρίτα Λουί-Ντρέιφους.
Εδώ και καιρό, διατυπώνει τις ανησυχίες της για τις επιπτώσεις που προκαλεί η τεχνολογία στην ψυχική και κοινωνική ανάπτυξη των νέων. Η ίδια υπογραμμίζει ότι η αυξανόμενη εξάρτηση από τα ψηφιακά μέσα, τα κοινωνικά δίκτυα και τους βοηθούς Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) θέτει σε κίνδυνο τις βασικές ανθρώπινες δεξιότητες, προκαλώντας μια νέα μορφή αποξένωσης και μοναξιάς.
«Ανησυχώ για την ανθρώπινη αλλαγή»
Η ίδια μεταφέρει τη συζήτηση σε ένα ευρύτερο επίπεδο. «Ανησυχώ περισσότερο για την “ανθρώπινη αλλαγή” παρά για την κλιματική αλλαγή», λέει. Περιγράφει μια νέα πραγματικότητα: «Μια κουλτούρα μοναξιάς, όπου οι νέοι είναι υπερσυνδεδεμένοι αλλά βαθιά μόνοι».
«Τα παιδιά περνούν περισσότερο χρόνο με social media, e-gaming, AI φίλους και ψηφιακούς δασκάλους παρά στην πραγματική ζωή», σημειώνει. «Έως και επτά ώρες την ημέρα μπροστά σε μια οθόνη». Για την ίδια, αυτό «αλλάζει τα παιδιά και τα παιδιά αυτά θα αλλάξουν την κοινωνία».
Οι συνέπειες, όπως τις περιγράφει, είναι ήδη ορατές: «Κρίση ψυχικής υγείας, αύξηση αυτοκτονιών, δημογραφική κατάρρευση». Και το συμπέρασμα είναι σαφές: «Η ανθρώπινη αλλαγή είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ανθρωπότητα σήμερα».
«Οι πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες να εθίζουν»
Στην εκπομπή διατυπώνεται ξεκάθαρα ότι το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο. «Όλες αυτές οι πλατφόρμες έχουν σχεδιαστεί για να εθίζουν τα παιδιά». Στόχος τους, όπως λέγεται, είναι «να διαμορφώνουν απόψεις, ιδεολογίες και τάσεις».
Το ίδρυμα Human Change Foundation ιδρύθηκε με στόχο την καταπολέμηση αυτής της αποξένωσης, εστιάζοντας στη διατήρηση των ανθρώπινων δεξιοτήτων και στη μείωση της εξάρτησης από τις οθόνες και τα ψηφιακά εργαλεία. Η ίδια συνεργάζεται με καταξιωμένους ψυχολόγους, κοινωνιολόγους και παιδαγωγούς, όπως ο δρ. Ζακ Στάιν και ο Τρίσταν Χάρις, για να συλλέξει δεδομένα και να αναδείξει τις αρνητικές επιπτώσεις της ψηφιακής παιδικής ηλικίας στην κοινωνική, συναισθηματική και νοητική ανάπτυξη των παιδιών.
Η προσωπική εμπειρία καταλύτης για τη δημιουργία του Human Change Foundation
Η δημιουργία του ιδρύματος ήταν αποτέλεσμα μιας συγκλονιστικής προσωπικής εμπειρίας. «Πριν από 4 χρόνια, οι κόρες μου ήταν 6 ετών. Μια μέρα γύρισαν από το σχολείο και μου είπαν πως η καλύτερη λύση για όλα τα προβλήματα είναι η αυτοκτονία, επειδή η ζωή είναι πολύ δύσκολη. Το είχαν μάθει από μεγαλύτερα παιδιά που περνούσαν πολύ χρόνο στα social media», εξομολογείται η ίδια, αναφερόμενη σε μια τρομακτική στιγμή που της άνοιξε τα μάτια για την πραγματική διάσταση του προβλήματος.
Η έρευνα που ακολούθησε έδειξε ότι, σε μία εβδομάδα, η συζήτηση για την αυτοκτονία είχε κατακλύσει την τάξη των παιδιών της, χωρίς ωστόσο να ενημερωθούν οι γονείς ή να υπάρξει αντίδραση από τους δασκάλους. Μόλις δύο από τα 25 παιδιά είχαν αναφέρει την κατάσταση στους γονείς τους.
Ανέλαβε δράση
Το γεγονός αυτό αποτέλεσε μια κρίσιμη στιγμή για τη Λουί-Ντρέιφους, η οποία τότε αποφάσισε να αναλάβει δράση. «Η εμπειρία αυτή με έκανε να συνειδητοποιήσω πως δεν μπορώ να παραμείνω παθητική. Κάτι πρέπει να γίνει, και πρέπει να γίνει τώρα», λέει χαρακτηριστικά.
Οι οικογένειες και τα όρια
Η καθημερινότητα των οικογενειών επιβεβαιώνει τη δυσκολία: «Δεν είναι εύκολο να θέσουμε όρια», «τα παιδιά βρίσκουν τρόπους να τα ξεπεράσουν». Περιγράφονται εντάσεις, νευρικότητα, αποστασιοποίηση, ακόμα και ψέματα για τη χρήση των εφαρμογών.
«Δεν είναι μόνο θέμα γονιών»
Η ευθύνη, σύμφωνα με τους ειδικούς, δεν μπορεί να βαραίνει αποκλειστικά την οικογένεια. «Έχετε εξαπατηθεί από μια τεράστια βιομηχανία», σημειώνει ο Αριστάιν. «Οι γονείς πρέπει πρώτα να απεξαρτηθούν οι ίδιοι και μετά τα παιδιά τους». Και προσθέτει: «Αυτό είναι κρίση δημόσιας υγείας».
Η σύγκριση με άλλες ρυθμιζόμενες δραστηριότητες είναι χαρακτηριστική: «Δεν αφήνουμε τα παιδιά να οδηγούν ή να πίνουν αλκοόλ. Γιατί να τα αφήνουμε σε τεχνολογίες χωρίς καμία δοκιμή ασφάλειας;».
«Από το 2027, απαγόρευση κάτω των 15»
Η πολιτεία επιχειρεί να απαντήσει. Από την 1η Ιανουαρίου 2027, οι πλατφόρμες θα υποχρεούνται να μην παρέχουν πρόσβαση σε παιδιά κάτω των 15 ετών. «Οι ίδιες οι πλατφόρμες είναι υπεύθυνες», επισημαίνεται, καθώς «γνωρίζουν την ηλικία των χρηστών τους».
Το μέτρο εντάσσεται σε μια ευρύτερη διεθνή τάση. Στην Αυστραλία έχει ήδη εφαρμοστεί αντίστοιχη απαγόρευση, ενώ σε ευρωπαϊκές χώρες προωθούνται παρόμοιες ρυθμίσεις. Παράλληλα, δικαστικές αποφάσεις στις ΗΠΑ στρέφονται κατά εταιρειών τεχνολογίας για «σκόπιμο εθιστικό σχεδιασμό».
«Καταλάβαμε τα social media – φέρνουμε την ΑΙ»
Το παράδοξο που αναδεικνύεται είναι έντονο. «Αφού καταλάβαμε ότι τα social media είναι επιβλαβή, τώρα φέρνουμε την ΑΙ», σημειώνει ο Αριστάιν. «Οι ίδιες εταιρείες που μας πούλησαν τα social media, μας πουλάνε τώρα την ΑΙ».
Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι αν η κοινωνία προλαβαίνει να αντιδράσει. «Εκατομμύρια παιδιά επηρεάζονται χωρίς καμία απόδειξη ότι είναι ασφαλές», τονίζεται.
«Η αντίσταση είναι μονόδρομος»
Επιλογή, η αντίσταση
Η Λουί-Ντρέιφους κλείνει με μια θέση που συνοψίζει το κλίμα της εκπομπής: «Δεν έχω άλλη επιλογή από το να αντιστέκομαι». «Να αντιστέκομαι στην αποανθρωποποίηση».
Το μήνυμα επανέρχεται σταθερά: «Τα παιδιά πρέπει να μεγαλώνουν από ανθρώπους για ένα ανθρώπινο μέλλον». Και η οικογένεια, όπως υπογραμμίζεται, παραμένει «το βασικό αντίδοτο στη μοναξιά».
Εκεί όπου ξεκίνησε
Στο τέλος, η εικόνα επιστρέφει εκεί απ’ όπου ξεκίνησε: παιδιά μπροστά σε οθόνες, γονείς που αναζητούν όρια και μια κοινωνία που προσπαθεί να καταλάβει αν η αλλαγή που βλέπει είναι αναστρέψιμη — ή αν έχει ήδη συμβεί.
