Ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της αρχαιολογίας. Από την ύστερη αρχαιότητα, όταν και χάθηκαν τα ίχνη του, ιστορικοί και ερευνητές αναζητούν την ακριβή τοποθεσία της τελευταίας κατοικίας του Μακεδόνα στρατηλάτη.
Μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου στη Βαβυλώνα το 323 π.Χ., η τύχη του σώματός του αποτέλεσε αντικείμενο έντονων διαπραγματεύσεων μεταξύ των διαδόχων της αυτοκρατορίας. Αν και η Βαβυλώνα θα μπορούσε να θεωρηθεί ως φυσική επιλογή, πολλοί αξιωματικοί υποστήριξαν την ταφή στις Αιγές, το βασιλικό νεκροταφείο των Αργεαδών, όπου είχε ταφεί και ο πατέρας του, Φίλιππος Β΄.
Το 321 π.Χ., ο αντιβασιλέας Περδίκκας αποφάσισε τη μεταφορά της σορού στις Αιγές, όμως η πομπή ανακόπηκε. Ο Πτολεμαίος, ένας από τους ισχυρότερους διαδόχους, κατέλαβε το σώμα και το μετέφερε στην Αίγυπτο, όπου το ενταφίασε με τιμές. Έκτοτε, ο τάφος του Αλεξάνδρου παρέμεινε στην αιγυπτιακή επικράτεια, αλλά η ακριβής θέση του χάθηκε μέσα στους αιώνες.
Από τη Μέμφιδα στην Αλεξάνδρεια
Σύμφωνα με τις πηγές, ο Πτολεμαίος αρχικά έθαψε τον Αλέξανδρο στη Μέμφιδα, χρησιμοποιώντας το κενοτάφιο του Νεκτανεβώ Β΄. Αργότερα, ο Πτολεμαίος Β΄ Φιλάδελφος μετέφερε τη σορό στην Αλεξάνδρεια, όπου δημιουργήθηκε το περίφημο μαυσωλείο Σώμα ή Σήμα. Εκεί παρέμεινε για αιώνες και αποτέλεσε σημείο λατρείας και θαυμασμού.
Η φήμη του τάφου ήταν τέτοια, ώστε τον επισκέφθηκαν ο Ιούλιος Καίσαρας, ο Οκταβιανός Αύγουστος και άλλοι Ρωμαίοι αυτοκράτορες. Ο τελευταίος, μάλιστα, λέγεται ότι άγγιξε το πρόσωπο του ταριχευμένου σώματος, προκαλώντας τη φθορά της μύτης του. Μετά τον 2ο αιώνα μ.Χ., οι αναφορές αραιώνουν και σταδιακά ο τάφος χάνεται από τα ιστορικά αρχεία.
Η εξαφάνιση και οι μεσαιωνικές μαρτυρίες
Στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ., με την επικράτηση του χριστιανισμού και την καταστροφή των αρχαίων ναών, φαίνεται πως και το μαυσωλείο υπέστη ζημιές ή καταστράφηκε. Ωστόσο, η παράδοση συνέχισε να ζει. Αγιογραφίες του Οσίου Σισώη τον απεικονίζουν να προσκυνά τον τάφο του Αλεξάνδρου, ενώ Άραβες και Ευρωπαίοι περιηγητές του Μεσαίωνα υποστήριζαν ότι είχαν δει το μνήμα του στην Αλεξάνδρεια.
Ο Λέων ο Αφρικανός, τον 15ο αιώνα, περιέγραψε ένα μικρό οικοδόμημα μέσα στα ερείπια της πόλης, το οποίο οι Μουσουλμάνοι τιμούσαν ως τον τάφο του Αλέξανδρου. Παρόμοιες αναφορές επανεμφανίζονται και τον 17ο αιώνα από Ευρωπαίους ταξιδιώτες.
Σύγχρονες έρευνες και θεωρίες
Το Αιγυπτιακό Συμβούλιο Αρχαιοτήτων έχει αναγνωρίσει πάνω από 140 ανασκαφικές προσπάθειες για τον εντοπισμό του τάφου. Ο Μαχμούτ ελ-Φαλάκι, χαρτογράφος της αρχαίας Αλεξάνδρειας, τοποθέτησε το σημείο ταφής στο κέντρο της πόλης, κοντά στη σημερινή λεωφόρο Χορέγια. Αντίστοιχες απόψεις υποστήριξαν και άλλοι λόγιοι.
Στα μέσα του 19ου αιώνα, ο Έλληνας Αμβρόσιος Σκυλίτσης ισχυρίστηκε ότι είδε τη σορό του Αλέξανδρου σε γυάλινο φέρετρο μέσα στο τζαμί του Προφήτη Δανιήλ στην Αλεξάνδρεια. Η φήμη αυτή ενισχύθηκε από μεταγενέστερες μαρτυρίες, αλλά ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε επιστημονικά. Ο Ερρίκος Σλήμαν επιχείρησε το 1888 να ερευνήσει το σημείο, χωρίς επιτυχία.
Αμφίπολη, Σίβα και άλλες εκδοχές
Πολλές θεωρίες συνδέουν τον Αλέξανδρο με διαφορετικές τοποθεσίες. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ είχε διατυπώσει μια θέση που προκάλεσε συζητήσεις στον χώρο της αρχαιολογίας, ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είναι θαμμένος στη Βεργίνα και όχι ο πατέρας του, Φίλιππος Β΄.
Σε συνέντευξή της στο δεύτερο τεύχος των «Τετραδίων Πολιτισμού», η διακεκριμένη βυζαντινολόγος είχε εκφράσει την πεποίθησή της, ότι ο τάφος που θεωρείται του Φιλίππου Β΄, ανήκει στην πραγματικότητα στον Αλέξανδρο. Η άποψή της ερχόταν σε αντίθεση με την κρατούσα θέση των Ελλήνων αρχαιολόγων, οι οποίοι ερευνούν επί δεκαετίες τα χώματα της μακεδονικής γης.
Το 2014, η ανασκαφή στον Τύμβο Καστά στην Αμφίπολη προκάλεσε διεθνές ενδιαφέρον, καθώς το μνημείο ταυτίστηκε αρχικά με τον Αλέξανδρο. Ωστόσο, η επιστημονική ομάδα κατέληξε ότι επρόκειτο για ταφικό συγκρότημα αφιερωμένο στον Ηφαιστίωνα, στενό φίλο και στρατηγό του Μακεδόνα βασιλιά.
Παρά τις δεκάδες έρευνες, ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου εξακολουθεί να παραμένει αίνιγμα. Η αναζήτησή του συνεχίζει να συναρπάζει αρχαιολόγους και ιστορικούς, διατηρώντας ζωντανό το μύθο του ανθρώπου που ένωσε την Ανατολή με τη Δύση.
