Αναπλάσεις στα προσφυγικά της Αλεξάνδρας. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα τοπόσημα της Αθήνας μπαίνει σε νέα φάση αναβίωσης.
Έπειτα από δεκαετίες εγκατάλειψης και αντιπαραθέσεων, ξεκινά η μεγάλη ανακαίνιση των ιστορικών προσφυγικών πολυκατοικιών στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας.
Η Περιφέρεια Αττικής ανακοίνωσε την επίσημη έναρξη του διαγωνισμού για την αποκατάσταση σημαντικού τμήματος του συγκροτήματος, σχεδόν ενός αιώνα μετά την αρχική του κατασκευή.
Το σχέδιο για τα Προσφυγικά: Κοινωνική κατοικία και φιλοξενία ασθενών
Ύστερα από χρόνια οικονομικής και νομικής στασιμότητας, το έργο περνά στο στάδιο υλοποίησης. Η πρώτη φάση αφορά τέσσερις από τις οκτώ ιστορικές πολυκατοικίες, με στόχο την αποκατάσταση 108 διαμερισμάτων.
- Κοινωνική Κατοικία: Τα διαμερίσματα θα διατεθούν για προσιτή στέγαση ευάλωτων πολιτών.
- Φιλοξενία Ασθενών: Ορισμένα διαμερίσματα θα χρησιμοποιηθούν για τη διαμονή οικογενειών ασθενών που νοσηλεύονται στο γειτονικό Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας».
Μια σύνθετη αστική πρόκληση για την Αθήνα
Το έργο κάθε άλλο παρά απλό είναι. Τα Προσφυγικά, που άρχισαν να χτίζονται το 1933, περιλαμβάνουν συνολικά 228 διαμερίσματα σε οκτώ κτίρια. Στις τελευταίες δεκαετίες, ο χώρος αποτέλεσε επίκεντρο έντονων κοινωνικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων.
Πολλά από τα διαμερίσματα, μεταξύ αυτών και όσα περιλαμβάνονται στην πρώτη φάση ανακαίνισης, τελούν υπό κατάληψη από διάφορες συλλογικότητες και ομάδες ακτιβιστών.
Απαντώντας σε ερωτήσεις για τους σημερινούς ενοίκους, εκπρόσωποι της Περιφέρειας Αττικής σημείωσαν ότι «το ζήτημα της εκκένωσης αποτελεί αρμοδιότητα των συναρμόδιων υπουργείων», δηλαδή των Υπουργείων Δικαιοσύνης και Προστασίας του Πολίτη.
Αρχιτεκτονική και ιστορική σημασία των Προσφυγικών
Τα κτίρια σχεδιάστηκαν στο πνεύμα του γερμανικού λειτουργισμού (Bauhaus) από τους μηχανικούς Δημήτρη Κυριακού και Κίμωνα Λάσκαρη. Κατασκευάστηκαν για τη στέγαση Ελλήνων προσφύγων από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο.
Η αρχιτεκτονική τους είναι αυστηρά χρηστική, με οπλισμένο σκυρόδεμα και χωρίς διακοσμητικά στοιχεία. Σήμερα, οι όψεις τους φέρουν ακόμη τα σημάδια από τις σφαίρες των «Δεκεμβριανών» του 1944, λειτουργώντας ως ζωντανό αποτύπωμα της ελληνικής ιστορίας.
Από τις απειλές κατεδάφισης στην προστασία ως μνημείο
Η διάσωση των Προσφυγικών θεωρείται αποτέλεσμα επίμονης κοινωνικής δράσης. Πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, υπήρξαν σχέδια κατεδάφισης των κτιρίων για τη δημιουργία πάρκου, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και δικαστικές διαμάχες.
Το 2003 και το 2009, το Συμβούλιο της Επικρατείας χαρακτήρισε το συγκρότημα διατηρητέο μνημείο, αναγνωρίζοντάς το ως ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα δείγματα μεσοπολεμικής κοινωνικής κατοικίας στην Ευρώπη.
Παρά το καθεστώς προστασίας, τα κτίρια εγκαταλείφθηκαν σταδιακά, ενώ οι μεταβολές στην ιδιοκτησία –ανάμεσα σε δημόσιο και ιδιώτες– οδήγησαν στη σημερινή κατάσταση μικτής κυριότητας και εκτεταμένων καταλήψεων.
Συνοπτικά η ιστορία των προσφυγικών στην Λεωφόρο Αλεξάνδρας
Τα προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας είναι ένας πεπαλαιωμένος πολεοδομικός σχηματισμός που βρίσκεται στην Αθήνα, στην περιοχή των Αμπελοκήπων στο ύψος της Λεωφόρου Αλεξάνδρας 165-169 και αποτελείται από 8 πολυκατοικίες σχήματος παραλληλογράμμου και με την μεγάλη πλευρά τους παράλληλα προς τη Λεωφόρο, με συνολικά 228 διαμερίσματα, αρκετά από τα οποία κατοικούνται ακόμη και σήμερα. Μέχρι και τα τέλη σχεδόν της δεκαετίας του 2000 ένοικοι διέμεναν σε 90 από αυτά τα διαμερίσματα, με τα υπόλοιπα να έχουν περιέλθει στην ιδιοκτησία του Δημοσίου, προκειμένου να περιληφθούν στη γενικότερη ανάπλαση που ήταν τότε υπό σχεδιασμό και αφορούσε στην ανακατασκευή του γηπέδου του Παναθηναϊκού.
Οι κατοικίες κατασκευάσθηκαν μεταξύ των ετών 1933 και 1935 με τη μέριμνα του ελληνικού κράτους, το οποίο αναζητούσε τρόπους για τη στέγαση των εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων που είχαν συρρεύσει στην Αθήνα μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Ο σχεδιασμός τους έγινε με τη συνδρομή δυο γνωστών τεχνοκρατών της εποχής και συγκεκριμένα του αρχιτέκτονα Κίμωνα Λάσκαρι και του πολιτικού μηχανικού Δημητρίου Κυριακού, που υπηρετούσαν στην Τεχνική Υπηρεσία του Υπουργείου Πρόνοιας.
Το χώρο όπου σχεδιαζόταν να κατασκευασθούν αρχικά οι πολυκατοικίες, διεκδικούσαν οι παράγοντες και οι οπαδοί του Παναθηναϊκού, οι οποίοι επεδίωκαν από το 1922 να πετύχουν την ανέγερση γηπέδου σε αυτό ακριβώς το σημείο. Ένα χρόνο μετά (1923) η κατασκευή διακόπηκε άδοξα και η έκταση αποφασίσθηκε βάσει προεδρικού διατάγματος απαλλοτρίωσής της, να χρησιμοποιηθεί για το χτίσιμο προσφυγικών κατοικιών. Τελικά τη λύση έδωσε ο Δήμος Αθηναίων με παραχώρηση προς την ομάδα του οικοπέδου και μεταστέγαση των προσφύγων στο απέναντι ακριβώς σημείο. Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών οι πολυκατοικίες αποτέλεσαν στόχο αντιμαχόμενων ομάδων με τα σημάδια από τις ριπές πάνω στους εξωτερικούς τοίχους να παραμένουν ως αδιάψευστοι μάρτυρες. Λόγω της άσχημης εμφάνισης στην οποία έχουν περιέλθει οι συγκεκριμένες κατοικίες τα πρόσφατα χρόνια, υπήρξαν διαμαρτυρίες των γύρω κατοίκων που είχαν να κάνουν με καταγγελίες για καταλήψεις διαμερισμάτων από εξαθλιωμένους αστέγους ή και τοξικομανείς, κίνδυνο για τη δημόσια υγεία και αισθητική υποβάθμιση της περιοχής. Στα 2009 ωστόσο, μια απόφαση την οποία εξέδωσε το ΚΑΕ περιέπλεξε την κατάσταση. Σύμφωνα με το σκεπτικό της, το συγκρότημα των προσφυγικών πολυκατοικιών χαρακτηρίσθηκε σαν διατηρητέο κτίσμα, βάσει του ιστορικού, πολιτισμικού, κοινωνικοπολιτικού και αρχιτεκτονικού τους υπόβαθρου.
Τα προσφυγικά είναι δείγμα της αρχιτεκτονικής του μοντέρνου κινήματος. Έχουν κηρυχθεί από την Πολιτεία διατηρητέα, ενώ έχουν υπάρξει πολλές σκέψεις για την αποκατάσταση και τη χρήση με άξονα κύρια την κατοικία αλλά και την δημιουργία ξενώνα για τους συγγενείς των ασθενών του Αγ. Σαββα.
Τα προσφυγικά της Αλεξάνδρας, συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πιο σημαντικά έργα της ελληνικής αρχιτεκτονικής στον 20ο αιώνα, χαρακτηρίζοντάς τα ως δείγμα Ελληνικού μοντερνισμού. Σε μία εποχή από το 1920- 1930 τα κτίρια αυτά αποτέλεσαν ένα από τα πρώτα συγκροτήματα κοινωνικής κατοικίας στην Ελλάδα, την περίοδο τότε που δημιουργήθηκε η ανάγκη στέγασης του μεγάλου όγκου προσφύγων στην χώρα. Οι ίδιοι άλλαξαν τον τρόπο σκέψης σε ολόκληρη την χώρα μέσω της αλληλεπίδρασης με τους ντόπιους και δόθηκε ιδιαίτερη σημασία στην έννοια του εν γένει κοινωνείν. Με το πέρασμα του χρόνου πολλά από τα διαμερίσματα που έμειναν άδεια, καταλήφθηκαν και κατοικήθηκαν από ανθρώπους αλλοδαπούς καθώς και τοξικομανείς για την κάλυψη των στεγαστικών και βιοτικών τους αναγκών.
Κατά το 2011 δημιουργήθηκε η ανάγκη πολιτικοποίησης στην προσφυγική κοινότητα και οδήγησαν στην ανάδειξη της Ανοιχτής Συνέλευσης Αγώνα Κοινότητας Προσφύγων Αλεξάνδρας και Αλληλέγγυων και στην Συνέλευση Κατειλημμένων Προσφύγων, δημιουργώντας δομές συλλογικών φούρνων, κουζίνας, παιδικό στέκι, δομή για αυτομόρφωση καθώς και δομές υγείας. Με τα χρόνια παρατηρήθηκε έλλειψη μέριμνας από πλευράς πολιτείας ωστόσο όμως οι κάτοικοι των κατοικιών αυτών είτε απόγονοι των προσφύγων είτε άνθρωποι που πήραν άδεια κατοίκησης των αχρησιμοποίητων διαμερισμάτων, λειτουργούν ομαδικά και καλύπτουν συλλογικά τις βασικές τους ανάγκες.
