Ανταρκτική, στον μικρό όρμο του Ρόθερα, το ερευνητικό σκάφος της βρετανικής βάσης ετοιμάζεται για ακόμη μία αποστολή. Αυτή τη φορά, όμως, οι επιστήμονες δεν ρίχνουν όργανα στη θάλασσα· βουτούν οι ίδιοι στα παγωμένα νερά. Ντυμένοι με βαριές στολές και κράνη, οι δύτες κατεβαίνουν σε θερμοκρασίες κάτω από το μηδέν, αφού πρώτα ελέγξουν τον ορίζοντα για λεοπαρδάλεις-φώκιες και όρκες. Στην Ανταρκτική, ακόμη και η επιστήμη ξεκινά με έλεγχο επιβίωσης.
Για σχεδόν τρεις δεκαετίες, όταν το επιτρέπει ο καιρός, η ίδια ομάδα επισκέπτεται τα ίδια σημεία του βυθού γύρω από τον σταθμό. Ακόμη και τον χειμώνα, όταν η επιφάνεια της θάλασσας καλύπτεται από πάγο. Το αποτέλεσμα είναι μοναδικό: η μακροβιότερη συνεχής καταγραφή θαλάσσιας ζωής στον λιγότερο μελετημένο ωκεανό του πλανήτη. Ένα αρχείο αλλαγών που δεν εντοπίζονται από δορυφόρους, αλλά αποτυπώνονται στους οργανισμούς του πυθμένα.
«Η ζωή εδώ είναι τελείως διαφορετική τον χειμώνα σε σχέση με το καλοκαίρι», εξηγεί ο καθηγητής Λόιντ Πεκ, επικεφαλής της έρευνας. «Η συνεχής παρακολούθηση μάς δείχνει τι συμβαίνει όταν τα ζώα ουσιαστικά “σβήνουν” για έξι μήνες, μπαίνοντας σε μια κατάσταση εξαιρετικά χαμηλής ενέργειας, κάτι που μοιάζει με χειμερία νάρκη». Η γνώση αυτή, που κάποτε θα είχε ακαδημαϊκό μόνο ενδιαφέρον, σήμερα αποκτά επείγουσα σημασία.
Ορατές αλλαγές στον Νότιο Ωκεανό
Καθώς οι δύτες εργάζονται στον βυθό, στην επιφάνεια η εικόνα είναι εξίσου εντυπωσιακή. Περισσότερες από 30 φάλαινες έχουν παρατηρηθεί μέσα σε μία ημέρα στον κόλπο Ράιντερ, δίπλα στον σταθμό – αριθμός-ρεκόρ. «Τις βλέπουμε σε μαζική παρουσία σε σχέση με προηγούμενα χρόνια», σημειώνει ο Πεκ. «Καθώς ο θαλάσσιος πάγος υποχωρεί νοτιότερα, τα ζώα που εξαρτώνται από το οικοσύστημα του πάγου τον ακολουθούν».
Οι επιστήμονες στο Ρόθερα καταγράφουν πώς ανταποκρίνονται τα είδη στα θερμότερα νερά, στους παγετώνες που υποχωρούν και στη μείωση του θαλάσσιου πάγου. Η Ανταρκτική δεν είναι πλέον ο αμετάβλητος, παγωμένος κόσμος του παρελθόντος· έχει μετατραπεί σε εργαστήριο ταχείας κλιματικής αλλαγής.
Ο φυσικός μηχανισμός ισορροπίας και η απειλή του χρόνου
Ενδείξεις από αρχαίους πάγους αποκαλύπτουν ότι σε θερμότερες περιόδους εκατομμύρια χρόνια πριν, ο Νότιος Ωκεανός απορροφούσε περισσότερο άνθρακα. Η τήξη του πάγου ευνοούσε την ανάπτυξη ζωής, η οποία με τη σειρά της αφαιρούσε διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα, συμβάλλοντας στη σταδιακή ψύξη του πλανήτη. Ένας φυσικός μηχανισμός επαναφοράς της ισορροπίας.
Το πρόβλημα σήμερα είναι ο χρόνος. Τότε, οι μεταβάσεις αυτές χρειάζονταν χιλιάδες χρόνια· τώρα η θέρμανση συμπυκνώνεται σε λιγότερο από έναν αιώνα. «Μπαίνουμε σε αχαρτογράφητα νερά», προειδοποιεί ο Πεκ. «Το οικοσύστημα ίσως να μην προλαβαίνει να μετατραπεί σε αποθήκη άνθρακα».
Ανησυχητικά σημάδια και αβέβαιο μέλλον
Τα πρώτα δεδομένα προκαλούν ανησυχία. Ορισμένα είδη δεν αντέχουν ούτε αύξηση ενός βαθμού όταν αυτή διαρκεί πάνω από έναν χρόνο, με αποτέλεσμα να καταρρέουν. Οι πληθυσμοί αλλάζουν, οι ισορροπίες μετατοπίζονται, και κανείς δεν γνωρίζει αν το σύστημα πλησιάζει σε σημείο καμπής – ούτε πότε αυτό θα συμβεί.
Στα παγωμένα βάθη γύρω από το Ρόθερα, η αλλαγή συντελείται αθόρυβα. Δεν συνοδεύεται από εικόνες θεαματικής καταστροφής, αλλά από αριθμούς, δείγματα και αργές μεταβολές. Και ίσως γι’ αυτό είναι ακόμη πιο επικίνδυνη. Αν το οικοσύστημα της Ανταρκτικής πάψει να λειτουργεί όπως πριν, οι συνέπειες δεν θα περιοριστούν στον Νότιο Ωκεανό· θα επηρεάσουν, σταδιακά αλλά αναπόφευκτα, ολόκληρο τον πλανήτη.
