[Αγιογραφίες] Ολοκληρωτισμός

Οι μεγάλες κρίσεις έχουν και τα καλά τους. Το φαινόμενο Τραμπ τρομάζει, αλλά και συσπειρώνει. Εξοργίζει, αλλά και κινητοποιεί. Διχάζει, αλλά και ενώνει. Σε κάθε περίπτωση προβληματίζει. Για να καταλάβουν τι είναι αυτό που τους βρήκε, οι Αμερικανοί διαβάζουν – ή ξαναδιαβάζουν – μια μεγάλη γερμανοεβραία διανοούμενη που διέφυγε από τη Γερμανία με την άνοδο του Χίτλερ, έζησε στο Παρίσι μέχρι το 1941 ως άπατρις πρόσφυγας κι ύστερα εγκαταστάθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου έγραψε ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του αιώνα: τις «Απαρχές του ολοκληρωτισμού». Ναι, η Χάνα Αρεντ είναι της μόδας. Και δικαίως, γιατί τα έχει πει όλα.

  

Ο ολοκληρωτισμός, είπε το 1974 σε μια συνέντευξή της στον γάλλο συγγραφέα Ροζέ Ερερά, «ξεκινά από την περιφρόνηση γι’ αυτό που έχεις. Το δεύτερο βήμα είναι η πεποίθηση ότι τα πράγματα πρέπει να αλλάξουν. Δεν έχει σημασία με ποιον τρόπο, οτιδήποτε είναι καλύτερο από αυτό που έχεις. Οι ηγέτες των ολοκληρωτικών καθεστώτων οργανώνουν αυτό το μαζικό συναίσθημα και οργανώνοντάς το του δίνουν μορφή και δίνοντάς του μορφή κάνουν τους ανθρώπους να το αγαπήσουν. Αλλοτε τους έλεγαν “ου φονεύσεις” και δεν σκότωναν. Τώρα τους λένε “φόνευσον” και, μολονότι οι άνθρωποι θεωρούν ότι είναι πολύ δύσκολο να σκοτώσουν, το κάνουν επειδή είναι πλέον μέρος του κώδικα συμπεριφοράς. Μαθαίνουν ποιον να σκοτώσουν, πώς να σκοτώσουν και πώς να το κάνουν όλοι μαζί».

Στην Ελλάδα ξέρουμε κυρίως την Αρεντ από την «κοινοτοπία του κακού», μια έκφραση τόσο αδόκιμη όσο και παρεξηγημένη: η φιλόσοφος δεν εννοούσε πως κρύβουμε όλοι έναν Αϊχμαν μέσα μας. Ηθελε απλώς να καταστρέψει τον θρύλο που περιβάλλει το κακό, να διαλύσει τον θαυμασμό των ανθρώπων για τους δολοφόνους, να αναφωνήσει μαζί με τον Μπρεχτ ότι οι μεγαλύτεροι πολιτικοί εγκληματίες είναι αυτοί που επιτρέπουν τα μεγάλα πολιτικά εγκλήματα.

 Ο Στιβ Μπάνον δεν έχει διαβάσει προφανώς Χάνα Αρεντ, στην ακροδεξιά του ιστοσελίδα ασχολούνταν με άλλα πράγματα. Οταν όμως η φιλόσοφος μιλούσε για τα ψέματα, εξηγούσε ουσιαστικά τον πόλεμο που το δεξί χέρι του Τραμπ θα κήρυσσε δεκαετίες αργότερα κατά του Τύπου. «Οταν δεν έχουμε πια ελεύθερο Τύπο», τόνιζε στην ίδια συνέντευξη, «μπορεί να συμβεί οτιδήποτε. Αυτό που επιτρέπει σε μια ολοκληρωτική ή οποιαδήποτε άλλη δικτατορία να κυβερνά είναι ότι οι πολίτες δεν είναι ενημερωμένοι. Πώς μπορείς να έχεις άποψη αν δεν είσαι ενημερωμένος; Αν όλοι σου λένε συνεχώς ψέματα, το αποτέλεσμα δεν είναι ότι πιστεύεις τα ψέματα, αλλά ότι κανείς δεν πιστεύει πια τίποτα. Κι ένας λαός που δεν πιστεύει τίποτα δεν είναι ικανός να σκέπτεται και να κρίνει. Με έναν τέτοιο λαό, μπορείς να κάνεις ό,τι σου αρέσει».

  

Κάτι μας θυμίζουν όλα αυτά. Είναι φανερό, τα γραπτά της Χάνα Αρεντ δεν αφορούν μόνο τους Αμερικανούς.