Το φθινόπωρο της Ευρώπης

Θα είναι αυτός που έρχεται ο πιο δύσκολος χειμώνας που έχει ζήσει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα στη σύντομη ιστορία του; Οι εραστές των προβλέψεων θα είχαν να πουν πολλά κι όλοι εμείς οι υπόλοιποι να περιμέναμε μέχρι την άνοιξη. Οι οιωνοί πάντως δεν είναι καλοί. Μετά το βρετανικό δημοψήφισμα του περασμένου Ιουνίου, η Ευρώπη έγινε για πρώτη φορά από τη Συνθήκη της Ρώμης μικρότερη. Από την άλλη πλευρά, το Brexit δείχνει και μια τάση. Και η τάση αυτή είναι συρρίκνωση, δεν είναι διεύρυνση. Είναι απόκλιση, δεν είναι σύγκλιση. Οι δυνάμεις που αναπτύσσονται είναι φυγόκεντρες, όχι ομόκεντρες.

Η ιδρυτική διακήρυξη της ενωμένης Ευρώπης υπογράφηκε στη Ρώμη το 1957. Σε λίγους μήνες δηλαδή η ΕΕ γίνεται 60 χρονών. Για μια ήπειρο που έχει κυλιστεί στο αίμα, είναι ένα ρεκόρ ομόνοιας και συμβίωσης κάτω από την ίδια στέγη. Αυτή η συμβιωτική σχέση όμως δεν προσφέρει πια στα μέλη της την ίδια ικανοποίηση – για ανακούφιση ούτε λόγος. Το κοινό συμφέρον που ενώνει τα μέλη κάθε οικογένειας δίνει σιγά σιγά τη θέση του σε συμφέροντα αλληλοσυγκρουόμενα. Οι επιπτώσεις είναι και ψυχολογικές: οι χώρες του Βορρά μοιάζουν κουρασμένες από τις επιδόσεις των χωρών του Νότου και του Νότου εξαντλημένες από τις απαιτήσεις των χωρών του Βορρά. Ενώ οι πρώην ανατολικές αρχίζουν να εμφανίζουν συμπτώματα δυσανεξίας απέναντι στην προοπτική να ζήσουν και πάλι κάτω από τις οδηγίες μιας υπερεθνικής οντότητας – ακόμη κι αν δεν έχει καμία σχέση με εκείνη που καταδυνάστευε ώς τα τέλη της δεκαετίας του 1990 τους Ανατολικούς.

Από πολλές απόψεις, η ευρωπαϊκή ιστορία είναι ιστορία πολέμων και εθνικισμών. Οι κάλπες που στήθηκαν την περασμένη εβδομάδα στο Μακλεμβούργο της Γερμανίας και αυτές που θα στηθούν τους επόμενους μήνες δείχνουν ότι εκείνοι οι παλιοί εθνικισμοί έχουν αρχίσει να σηκώνονται από τους τάφους τους. Μένει να φανεί εάν αυτοί οι φθινοπωρινοί μήνες είναι ο προάγγελος ενός δύσκολου χειμώνα και μόνο. Ή εάν μπαίνουμε στο φθινόπωρο της ενωμένης Ευρώπης.