Ο Φρίντριχ Νίτσε και το βρετανικό δημοψήφισμα

Τρομοκρατικές επιθέσεις. Εντάσεις γύρω από θρησκευτικές και εθνοτικές μειονότητες. Αυξανόμενη υποστήριξη προς εξτρεμιστικά πολιτικά κόμματα. Ενα διευρυνόμενο χάσμα Βορρά – Νότου. Μια ισχυρή γερμανίδα καγκελάριος. Μια επιθετική Ρωσία. Μια Βρετανία μπλεγμένη σε μακρινούς πολέμους, που διερωτάται αν πρέπει να αποδεσμευτεί από την ηπειρωτική Ευρώπη. Μια νεαρή πολιτική τάξη, γεννημένη μέσα από μια σειρά καταστροφικών διεθνών πολέμων, που κινδυνεύει να καταρρεύσει.

Η λίστα των προβλημάτων που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη είναι μακρά, αλλά αυτό δεν είναι πρωτοφανές. Στην πραγματικότητα, από πολλές απόψεις, οι σημερινές συνθήκες μοιάζουν πολύ με εκείνες που αντιμετώπιζε η Γερμανία του Οτο φον Μπίσμαρκ.

Την εποχή εκείνη, ο φόβος ήταν πως οι νότιες καθολικές μειονότητες θα υπονόμευαν την ενότητα της νεοϊδρυθείσας γερμανικής αυτοκρατορίας, που είχε σκοπό να φέρει τη σταθερότητα απέναντι σε ένα ανερχόμενο ριζοσπαστικό σοσιαλιστικό κόμμα, έπειτα από μια σειρά αιματηρών πολέμων (ο πιο πρόσφατος εναντίον των Γάλλων) και δολοφονικές απόπειρες σεις βάρος του Κάιζερ. Η Γερμανία ήταν στριμωγμένη ανάμεσα σε μια ιμπεριαλιστική Ρωσία και μια εκδικητική Γαλλία. Στο μεταξύ, η Βρετανία ήταν μπλεγμένη σε στρατιωτικές περιπέτειες στην Ασία και τη Μέση Ανατολή.

Καθώς η Ευρώπη αντιμετωπίζει σήμερα δύσκολα ερωτήματα για το μέλλον της, η εμπειρία της Γερμανίας από τα τέλη του 19ου αιώνα μπορεί ενδεχομένως να φανεί χρήσιμη. Εφόσον ισχύει αυτό, λίγοι καλύτεροι οδηγοί υπάρχουν από τον Φρίντριχ Νίτσε, έναν από τους πλέον διορατικούς διανοητές της εποχής του.

Ο Νίτσε ήταν σφοδρός επικριτής της πολιτικής του «αίματος και σιδήρου» μέσω της οποίας είχε επιφέρει ο Μπίσμαρκ τη γερμανική ενοποίηση. Την αποκαλούσε ένα παράδειγμα της «ηθικής των δούλων», την οποία καυτηριάζει στο σπουδαίο του έργο «Γενεαλογία της ηθικής» – μια «ταπεινή» προσέγγιση της ηθικής, επικεντρωμένη απλώς στην ανακούφιση του πόνου.

Ο Νίτσε ήξερε για τι μιλούσε: κατά τη διάρκεια του Γαλλοπρωσικού Πολέμου, είχε υπηρετήσει εθελοντικά στο πλευρό της Πρωσίας ως βοηθός νοσοκόμος, καθώς η διοίκηση του πανεπιστημίου δεν του επέτρεπε να γίνει στρατιώτης όπως ο ίδιος επιθυμούσε – είχε όμως διαπιστώσει από πρώτο χέρι τη φρίκη του πολέμου. Η μιλιταριστική Γερμανία που αναδύθηκε από τον πόλεμο εκείνον είχε χάσει, στα μάτια τού Νίτσε, την επαφή με την αρχική πολιτισμική αποστολή της.

Στο έργο «Πέρα από το καλό και το κακό», ο Νίτσε προχώρησε ακόμα πιο πέρα, εξερευνώντας το πώς θα έμοιαζε ένα ανώτερο πολιτικό σύστημα βασισμένο στην «ηθική των κυρίων», που υπερβαίνει τις απλοϊκές έννοιες του «καλού» και του «κακού», ώστε να αναπτύξει αξίες από μια θέση ευγένειας – αρχοντιάς και δύναμης. Οραματίστηκε μια ενωμένη Ευρώπη με επικεφαλής μια διευρωπαϊκή πολιτισμική ελίτ επικεντρωμένη όχι στα μεγαλεία, αλλά στην ανάπτυξη μιας νέας ευρωπαϊκής κουλτούρας.

Μόνο μέσω της ενοποίησης, υποστήριξε ο Νίτσε, μπορούσε η ηπειρωτική Ευρώπη να αποκτήσει ισχυρή φωνή στις παγκόσμιες υποθέσεις, κάτι που την εποχή εκείνη σήμαινε να λειτουργεί επί ίσοις όροις με τη βρετανική και τη ρωσική αυτοκρατορία στο στρατηγικό «μεγάλο παιχνίδι» τους, ο νικητής του οποίου θα ήλεγχε το Αφγανιστάν και τη Βόρεια Ινδία. Η εναλλακτική επιλογή – η πολιτική της ισχύος στην οποία είχε στρατευτεί ο Μπίσμαρκ – ήταν «στενόμυαλη» αφού στηριζόταν στον ευρωπαϊκό κατακερματισμό και τη διάλυση.

Ο Νίτσε σκέφτηκε πολύ το πώς θα μπορούσε να προκύψει η νέα πολιτική του, εικάζοντας πως μια εντεινόμενη απειλή από τη Ρωσία θα μπορούσε να δώσει την ώθηση για την ενοποίηση. Πίστευε επίσης πως η ηπειρωτική Ευρώπη θα έπρεπε να «έρθει σε κάποια συνεννόηση» με τη Βρετανία, οι αποικίες της οποίας ήταν σημαντικοί εμπορικοί εταίροι για την Ευρώπη.

Οι λεπτομέρειες μπορεί να έχουν αλλάξει, πολλά όμως από τα κύρια σημεία – από την απειλή που εκπροσωπεί η Ρωσία μέχρι τα στρατηγικά οφέλη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης – παραμένουν τα ίδια. Οσο για τη Βρετανία, παρότι δεν διαθέτει πλέον αυτοκρατορία, παραμένει πολύ σημαντική για την οικονομία της Ευρώπης· στην πραγματικότητα, η εφοδιαστική αλυσίδα (logistics) του εμπορίου έπειτα από ένα Brexit είναι ένα ζήτημα – κλειδί στη συζήτηση γύρω από το δημοψήφισμα. Και παρότι ο Νίτσε δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει το επίπεδο ολοκλήρωσης ανάμεσα στη Βρετανία και την ηπειρωτική Ευρώπη, είχε επιστήσει την προσοχή στον κίνδυνο αυτής ακριβώς της μορφής κατακερματισμού που απειλεί να προαγάγει το βρετανικό δημοψήφισμα.

Μεγάλο μέρος της συζήτησης γύρω από το δημοψήφισμα για το Brexit έχει ελάχιστη σχέση με τις ιδέες του Νίτσε. Ομως με τις πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές υποθέσεις και από τις δύο πλευρές να καθοδηγούνται τόσο συχνά από τον φόβο, η συζήτηση αυτή μάλλον θα μπορούσε να ωφεληθεί από λίγο περισσότερο φιλοσοφικό βάθος. Με τις ιδέες του Νίτσε κατά νου, οι βρετανοί ψηφοφόροι ενδεχομένως να αναγνώριζαν πως το πραγματικό ερώτημα που πρέπει να απαντήσουν στις 23 Ιουνίου είναι το κατά πόσο θα επιδοκιμάσουν τη στενόμυαλη και διχαστική πολιτική ή τη σπουδαία και ευγενή πολιτική της ενοποίησης.

Ο Χιούγκο Ντρότσον, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Κέιμπριτζ, είναι συγγραφέας του βιβλίου «Nietzsche’s Great Politics».