Οι τελευταίες ώρες πριν από το Καστελλόριζο

Κατά τη διάρκεια του πρωινού [της 22ας Απριλίου 2010] μου τηλεφώνησε ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η Γερμανία δίσταζε να συναινέσει στην ενεργοποίηση του μηχανισμού· τόσο δημόσια όσο και σε ιδιωτικές συζητήσεις έλεγαν ότι ήταν ακόμα νωρίς. Εκείνο το πρωινό, όμως, ο γερμανός υπουργός Οικονομικών ήθελε να μου πει ότι εάν η Ελλάδα αποφάσιζε να ζητήσει την ενεργοποίηση, η Γερμανία δεν θα έφερνε αντίρρηση. Είχαμε φτάσει στο σημείο «τελευταίας ευκαιρίας» – το περίφημο ultima ratio. Μίλησα με συναδέλφους μου και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και με τον ευρωπαίο επίτροπο. Ολοι θεωρούσαν πως είχαμε φτάσει πλέον σε ένα σημείο όπου κάθε περαιτέρω καθυστέρηση εγκυμονούσε μεγάλους κινδύνους.

Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, της Πέμπτης 22 Απριλίου 2010, ο πρωθυπουργός συγκάλεσε στο Μέγαρο Μαξίμου ένα άτυπο Υπουργικό Συμβούλιο. Τόσο εκείνος όσο και εγώ παρουσιάσαμε την κατάσταση όπως είχε πλέον διαμορφωθεί. Η ανακοίνωση της Eurostat στην πραγματικότητα έθετε τέλος στις προσπάθειές μας να κρατηθεί η χώρα στις αγορές. Εξαιτίας της καθυστέρησης των εταίρων μας, η δημιουργία του μηχανισμού από μόνη της δεν είχε τελικά λειτουργήσει αποτρεπτικά για να κατευνάσει τις αγορές και να τις πείσει ότι δεν υπήρχε θέμα χρεοκοπίας της Ελλάδας.

Η συζήτηση κράτησε ώρες. Η προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης προέκυψε ως η μόνη επιλογή. Ολοι συμφωνούσαν, με επιμέρους διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τον σωστό χρόνο. Οι περισσότεροι ήταν υπέρ της άμεσης ενεργοποίησης· κάποιοι ήθελαν να περιμένουμε μέχρι να μάθουμε περισσότερες λεπτομέρειες ως προς τους όρους και τις προϋποθέσεις. Ολοι όμως πίστευαν ότι κάθε μέρα που περνούσε έκανε το πρόβλημα ακόμα πιο δύσκολο.

Η καταληκτική ημερομηνία της 18ης Μαΐου, όταν θα έληγε ένα μεγάλο ομόλογο για το οποίο δεν υπήρχαν χρήματα, αναφέρθηκε επανειλημμένα. Οπως χαρακτηριστικά είπε ένας υπουργός, ο μηχανισμός της ΕΕ και του ΔΝΤ αποτελούσε «ασφαλές λιμάνι» για την Ελλάδα. Η χώρα θα είχε τον χρόνο και τις δυνατότητες για να ορθοποδήσει. Αλλά υπήρχε προφανώς αγωνία για τα επιπρόσθετα μέτρα που θα ζητούσαν οι επίσημοι πλέον πιστωτές μας.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, η Μαίρη Μακριδάκη, υπεύθυνη του ιδιαίτερου γραφείου του πρωθυπουργού, μπήκε στην αίθουσα και μου πέρασε ένα σημείωμα. Με ζητούσε επειγόντως ο αμερικανός υπουργός Οικονομικών. Βγήκα από τη σύσκεψη για να του μιλήσω. Ο Τιμ Γκάιτνερ ήθελε να μου μεταφέρει τη στήριξη των ΗΠΑ. Είχαν μιλήσει με τη Γερμανία και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες και όλα ήταν έτοιμα, εάν αποφασίζαμε να ζητήσουμε την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης. Μου μετέφερε επίσης και ότι το ΔΝΤ θεωρούσε πως έπρεπε να προσφύγουμε στον μηχανισμό άμεσα.

Το μήνυμα ήταν απλό και ερχόταν από παντού: «Εχει έρθει η ώρα».

Ο πρωθυπουργός έκλεισε τη σύσκεψη λέγοντας πως δεν υπάρχει διεθνής εμπειρία ή συνταγή γι’ αυτό που περνούσαμε. Θύμισε αυτό που ήταν αυτονόητο στο μυαλό όλων μας: είχαμε δύσκολα μπροστά μας, αλλά η ανάγκη να σώσουμε την πατρίδα ήταν μονόδρομος· δεν χωρούσαν δεύτερες σκέψεις ούτε μικροπολιτικοί υπολογισμοί. Ο,τι είχαμε καταφέρει μέχρι εκείνη τη στιγμή, και ιδιαίτερα η δημιουργία του μηχανισμού που μπορούσε να αποτρέψει την άτακτη χρεοκοπία της χώρας, ήταν επειδή είχαμε δείξει αποφασιστικότητα και αξιοπιστία. Επέμεινε στην ανάγκη για εθνικό διάλογο και κοινωνική συμφωνία και ζήτησε να επισπεύσουμε τις διαπραγματεύσεις με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και το ΔΝΤ.

Οταν ολοκληρώθηκε η συνεδρίαση, τον ακολούθησα στο γραφείο του. Σταθήκαμε όρθιοι κοντά στην πόρτα. «Πρόεδρε, πρέπει να ενεργοποιήσουμε τον μηχανισμό αύριο» του είπα. «Δεν μπορούμε να περιμένουμε περισσότερο». Ηταν της ίδιας άποψης. Σταθήκαμε για λίγο εκεί, σιωπηλοί. Ηταν μια ιστορική στιγμή και το αισθανόμασταν και οι δυο μας. Στη συνέχεια, έμεινε μόνος στο γραφείο του για να κάνει μια σειρά τηλεφωνημάτων στους κυριότερους ευρωπαίους ηγέτες.

Με μια ψαρόβαρκα

Την επόμενη ημέρα, ο Παπανδρέου είχε προγραμματίσει μια επίσκεψη στο Καστελλόριζο. Συζήτησε με τους επιτελείς του κατά πόσο έπρεπε να ακυρώσει την επίσκεψη και να κάνει το διάγγελμα για την αίτηση ενεργοποίησης του μηχανισμού από την Αθήνα. Αποφάσισε τελικά να μην αλλάξει το πρόγραμμά του· επέλεξε αφενός τον συμβολισμό ότι συνεχίζουμε τη δουλειά μας και αφετέρου την ανακοίνωση από το πιο ακριτικό ελληνικό νησί.

Το διάγγελμα του Καστελλόριζου έχει μείνει στην Ιστορία – και η αλήθεια είναι ότι είχε κάτι το εξωπραγματικό. Την Παρασκευή 23 Απριλίου 2010, μια πανέμορφη ανοιξιάτικη ημέρα, με φόντο το μαγευτικό τοπίο του λιμανιού με τα αρχοντικά να καθρεφτίζονται πάνω στο νερό και με μια ψαρόβαρκα να περνάει αμέριμνα πίσω του την ώρα που μιλούσε, ο Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωσε ότι η ελληνική κυβέρνηση ζητούσε από τους εταίρους της στην ευρωζώνη και από το ΔΝΤ να στηρίξουν την Ελλάδα ώστε να αποφύγει την πτώχευση.

Στη δήλωσή του αναφέρθηκε εν συντομία στο πώς είχαμε φτάσει μέχρι εκείνο το σημείο, στα λάθη του παρελθόντος, στα όσα είχαμε παραλάβει («ένα σκάφος έτοιμο να βυθιστεί»), στη μεγάλη προσπάθεια των τελευταίων μηνών, στη μάχη για τη διεκδίκηση της δημιουργίας του ευρωπαϊκού μηχανισμού στήριξης, στην ελπίδα ότι και μόνο αυτή η δημιουργία θα αρκούσε για να ηρεμήσουν οι αγορές και να αποτρέψει τα χειρότερα και εν τέλει στην ανάγκη («ανάγκη εθνική και επιτακτική», όπως την περιέγραψε) να ζητήσουμε την ίδια ημέρα την ενεργοποίησή του για να προστατεύσουμε τη χώρα και τους έλληνες πολίτες.

Μίλησε για «τον τελικό μας στόχο, τον τελικό προορισμό», «να απελευθερώσουμε τις δυνάμεις του Ελληνισμού, τον κάθε Ελληνα και Ελληνίδα, από αντιλήψεις, συστήματα και πρακτικές που τον εμποδίζουν εδώ και δεκαετίες, να δώσουμε οξυγόνο εκεί όπου υπάρχει ασφυξία, δικαιοσύνη και κανόνες εκεί όπου υπάρχει αδικία, διαφάνεια εκεί όπου υπάρχει σκοτάδι, σιγουριά εκεί όπου υπάρχει ανασφάλεια, και ανάπτυξη για όλους». Είχε καταλήξει: «Είμαι απόλυτα βέβαιος ότι θα τα καταφέρουμε, αρκεί να πιστέψουμε στις δυνάμεις μας, στις αξίες μας, στον ίδιο μας τον εαυτό».

Την ίδια στιγμή, πολύ πιο πεζά, εγώ έγραφα μια σύντομη επιστολή προς τον ευρωπαίο επίτροπο, τον πρόεδρο της ΕΚΤ και τον επικεφαλής του ΔΝΤ. Το κείμενο έλεγε: «Σύμφωνα με τη δήλωση των επικεφαλής των κυβερνήσεων και κρατών της 25ης Μαρτίου για την παροχή χρηματοδοτικής στήριξης στην Ελλάδα, εάν χρειαστεί, και το επακόλουθο κείμενο συμπερασμάτων του Eurogroup, η Ελλάδα αιτείται την ενεργοποίηση του μηχανισμού στήριξης».

Στη δήλωσή του, ο Γιώργος Παπανδρέου είχε μιλήσει για «μια νέα πορεία, μια νέα οδύσσεια για τον Ελληνισμό». «Ομως ξέρουμε τον δρόμο για την Ιθάκη» είχε προσθέσει.

Οπως και ο Οδυσσέας στο δικό του ταξίδι, μπαίνουμε σε αχαρτογράφητα νερά.