Φεστιβάλ Αθηνών: Μετά τον Λούκο τι;

Η δεκαετία του έκλεισε με κρότο. Τι περιέχει, όμως, η επόμενη φάση του σημαντικότερου φεστιβαλικού θεσμού της χώρας; Τα “ΠΡΟΣΩΠΑ” απευθύνθηκαν σε ανθρώπους του πολιτισμού για να σκιαγραφήσουν το ύφος της επόμενης ημέρας

Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Αναπληρώτρια διευθύντρια – διευθύντρια επικοινωνίας και marketing, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, Ιδρυμα Ωνάση

Ψάχνουμε για νέο φεστιβάλ ή για νέο διευθυντή; Γιατί δεν είναι καθόλου λογικό να προτείνει κανείς διαδικασία ή πρόσωπα εάν δεν είναι σαφής η ταυτότητα που επιθυμεί η κυβέρνηση να έχει το φεστιβάλ.  Ας υποθέσουμε ότι είναι επιθυμητή η συνέχιση της φυσιογνωμίας του φεστιβάλ, έτσι όπως διαμορφώθηκε από τον Γιώργο Λούκο. Επιτρέψτε μου αυτήν την «υπόθεση εργασίας». Αλλωστε, το κείμενο αυτό δεν είναι παρά η «πολυτελής» ματιά του εξωτερικού παρατηρητή.

Θα ξεκινήσω λέγοντας το αυτονόητο: η διοίκηση ενός πολιτιστικού θεσμού ή οργανισμού είναι ένα υψηλών απαιτήσεων επάγγελμα που προϋποθέτει τυπικά και ουσιαστικά προσόντα.

Δεν προκύπτει βάσει γονιδιακού ταλέντου, ούτε κατόπιν εκλογικής επιτυχίας. Επιπλέον, η καταλληλότητα που περιγράφεται ως συνδυασμός απροσδιόριστων διοικητικών ικανοτήτων με την «αγάπη (!) για την τέχνη» είναι συχνά η απολύτως κακή επιλογή. Δεν γίνεσαι καλός manager πολιτιστικού οργανισμού επειδή σου αρέσει το θέατρο. Εξίσου αυτονόητο είναι ότι ο καλλιτεχνικός διευθυντής πρέπει να περιστοιχίζεται από δύο βασικούς συνεργάτες που παρακολουθούν τα οικονομικά και διοικητικά θέματα. Δεν ψάχνουμε τον αρχιλογιστή καλλιτεχνικό διευθυντή, αλλά τον ικανό καλλιτεχνικό διευθυντή που θα διαπρέψει με τη βοήθεια της ομάδας του. Και ειλικρινά, θέλουμε να διαπρέψει. Να ανεβάσει τον πήχη για όλους τους πολιτιστικούς φορείς. Κι εμείς να ζηλέψουμε, να προσπαθήσουμε περισσότερο. Διότι ο υγιής ανταγωνισμός, και στον χώρο του πολιτισμού, μας κάνει όλους καλύτερους: τους επαγγελματίες, αλλά και το κοινό.

Με ουδόλως διδακτική διάθεση, να τι πρακτικά θα ακολουθούσε:

1. Γίνεται μια σοβαρή συζήτηση και λαμβάνεται αντίστοιχη απόφαση για τη γενικότερη διοικητική δομή.

2. Θεωρώ πως δεν ενδείκνυται ανοιχτή προκήρυξη. Θα προκύψουν χιλιάδες αιτήσεις, δύσκολο να ελεγχθούν, ενώ πολλοί που διαπρέπουν ήδη δεν θα μπουν στη διαδικασία.

3. Μικρή ομάδα αποτελούμενη από στελέχη του ΥΠΠΟ, «διαχειριστές» του πολιτισμού και καλλιτέχνες συντάσσει τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά του νέου διευθυντή, αποφασίζει την προτεινόμενη αμοιβή του κ.ο.κ.  

4. Κατόπιν σχετικής έρευνας, ανατίθεται σε διεθνή εταιρεία, εξειδικευμένη σε ανεύρεση στελεχών, ο εντοπισμός αξιόλογων – ελλήνων και ξένων – υποψηφίων, με συγκεκριμένο χρονικό περιθώριο (ναι, έτσι γίνεται και στον κόσμο της πολιτιστικής διαχείρισης).

5. Για τη μεταβατική φάση του φετινού φεστιβάλ, λαμβάνεται φροντίδα ώστε να τηρηθούν οι υπάρχουσες συμφωνίες ενώ τα εν ενεργεία στελέχη αναλαμβάνουν την κατά το δυνατόν ομαλή πραγματοποίησή του. Το θέμα δεν είναι να χριστεί κάποιος νέος καλλιτεχνικός διευθυντής μέσα σε μία εβδομάδα.

6. Η ορισμένη από το ΥΠΠΟ ομάδα βλέπει τους υποψήφιους νέους καλλιτεχνικούς διευθυντές και προτείνει τον κατάλληλο στον έχοντα την εξουσία να αποφασίζει.

7. Ο νέος διευθυντής αναλαμβάνει καθήκοντα το συντομότερο δυνατόν (πέντε μήνες μεταβατική περίοδος και εν συνεχεία πλήρης ανάληψη καθηκόντων). Κλείνω, με το ευκόλως εννοούμενο που ΔΕΝ παραλείπεται: Ολα αυτά για να βρεθεί κάποιος εξίσου ικανός, εμπνευσμένος, διεθνής, ανοιχτός, εργατικός, με τον Γιώργο Λούκο. Ελπίζω να βρεθεί και να τύχει μεγαλύτερου σεβασμού.

Το φεστιβάλ δεν είναι απλά μια γιορτή. Είναι o συνδετικός κρίκος, ανάμεσα στην πόλη την τέχνη και το ευρύ κοινό. Έχει τη δυνατότητα να συμβάλει και να καθορίσει την ευρύτερη προσπάθεια αναβάθμισης του αστικού ιστού και της καθημερινότητας του πολίτη. Ο ρόλος  ενός φεστιβάλ στη σημερινή Ευρώπη είναι η στήριξη νέων μορφών τέχνης και η ανάδειξη της οργανικής ενότητας του κλασικού με το σύγχρονο, της παράδοσης με την εξέλιξη, ώστε να αναδεικνύεται η πόλη ως ενα ζωντανό κύτταρο δημιουργίας και πρωτοπορίας. Οι νέες παραγωγές είναι στοιχείο απαραίτητο για την επιτυχία του, όπως και η συνάντηση της εγχώριας παραγωγής με τη διεθνή σκηνή. Από τις συναντήσεις αυτές παράγεται ένας διάλογος μέσα στο κοινό, στους δημιουργούς, στους πολιτιστικούς φορείς. Στη διαδικασία αυτή ο ρόλος του καλλιτεχνικού διευθυντή είναι καθοριστικός. Ο στόχος πραγματώνεται με τις συγκεκριμένες επιλογές του, αλλά και με τη δεξιότητα των επινοήσεων με τις οποίες συνδέει το φεστιβάλ με τα βασικά δεδομένα και την πραγματικότητα της πόλης. Μέσα από τη συνεργασία μας με το Φεστιβάλ Αθηνών, αλλά και ως θεατής, βίωσα αυτή την εξελικτική πορεία ενός εξωστρεφούς ευρωπαϊκού φεστιβάλ που συγχρόνως εκπαιδεύει πολίτες του κόσμου. Είναι αναγκαίο να συνεχιστεί αυτή η πορεία.

Η θητεία του Γιώργου Λούκου χαρακτηρίζεται από πολλά ιδιαίτερα θετικά στοιχεία: το φεστιβάλ βρέθηκε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας λόγω της άμεσης σχέσης του Λούκου με τους κορυφαίους εκπροσώπους της σύγχρονης ευρωπαϊκής τέχνης. Η εμπιστοσύνη του στους νέους και η στήριξη που τους παρείχε ήταν επίσης από τα πολύ θετικά του. Επιπλέον είχε πολύ μεγαλύτερες αντιστάσεις στις πολιτικές πιέσεις και στα κατεστημένα συμφέροντα, από ό,τι οι προηγούμενοι διευθυντές. Ως αρνητικά στοιχεία θα επισήμανα κυρίως τη σχετική απαξίωση του Ηρωδείου. Το Ηρώδειο έχει ανάγκη τις μεγάλες ορχήστρες, τα μεγάλα μπαλέτα, τις όπερες κ.λπ. – κι ας μην εντάσσονται στον χώρο της πρωτοπορίας. Οι μεγάλες απουσίες του από την Ελλάδα, επίσης, αφενός προκαλούσαν αναπόφευκτα κενά στην ομαλή διοίκηση του φορέα, αφετέρου δεν του επέτρεπαν να έχει άμεση σχέση με την ελληνική πολιτιστική πραγματικότητα, που συνήθως γνώριζε από δεύτερο χέρι – βλέπε δεύτερο στόμα. Σε ό,τι αφορά την Επίδαυρο, είμαι υπέρ της χρήσης του θεάτρου από μεγάλους δημιουργούς ή ερμηνευτές ανεξαρτήτως ρεπερτορίου, αλλά αυτό ως εξαίρεση από τον κανόνα. Ο κανόνας πρέπει να είναι η φιλοξενία μεγάλων θεαμάτων, ελληνικών και ξένων, που θα σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με το αρχαίο δράμα. Με όλα αυτά, προσωπικά θεωρώ ότι δεν θα είναι εύκολη η επόμενη μέρα και ομολογώ την απαισιοδοξία μου, πολύ περισσότερο που τώρα τελευταία επανήλθε δριμύτερη στη μόδα η άποψη ότι οι επιλογές πρέπει να γίνονται βάσει κομματικών κριτηρίων.

Δεν αντιλαμβάνομαι τι θα πει το «μετά τον Λούκο» φεστιβάλ. Διότι έτσι, με το «μετά», θα στερούσα τον Λούκο από το τεκμήριο της αθωότητάς του και το φεστιβάλ από τον Λούκο. Συγχρόνως, θα προετοίμαζα τη «μετα-Λούκο» εποχή, δηλαδή άλλους που εναντιώθηκαν στο έργο του Λούκου. Και παρότι τα μίντια αρέσκονται να μελλοντολογούν, προκειμένου μέσα από το θάψιμο του παλαιού να αναδεικνύουν το υποτιθέμενο «νέο», επειδή το «νέο» πουλάει, θεωρώ  τον μέλλοντα μόνο τετελεσμένο. Και το τετελεσμένο στην περίπτωση του Φεστιβάλ Αθηνών δεν μπορεί παρά να καταλήγει στην εξής διάζευξη: ή να συνεχιστεί το έργο του Λούκου στο φεστιβάλ ή να κλείσει το φεστιβάλ.

Ο Λούκος είναι μια εξαίρεση στα πολιτιστικά αυτού του τόπου και όπως κάθε εξαίρεση, θέτει σε δοκιμασία τον κανόνα. Αυτό σημαίνει ότι τον κανόνα ενός φεστιβάλ που θα άρεσε στον Καζάκο και στον Ληναίο – για να μην αναφερθώ και σε νεότερους υποψηφίους – ο Λούκος τον διέβαλε όπως διέβαλε και το κοινότοπο, αφελές, ελληνοπρεπές, σεβάσμιο, κακό γούστο διαμορφώνοντας ένα ευρωπαϊκό κοινό, ανάλογο με της Αβινιόν. Και επειδή δεν είμαι πολιτικός, ας μου επιτραπεί να υπενθυμίσω ότι η δικαιοσύνη την ίδια στιγμή που διαπλέκεται με το δίκαιο (τον νόμο), το υπερβαίνει. Δικαιοσύνη λοιπόν θα ήταν, μέχρις ότου τελειώσει η περιπέτεια του Λούκου, το υπουργείο να αναθέσει την προσωρινή διεύθυνση του φεστιβάλ σε ανθρώπους που συμπορεύονται με το έργο του όπως ο Μιχαήλ Μαρμαρινός, ο Γιώργος Κουμεντάκης, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου. Αν η Αριστερά θέλει να αφήσει το αποτύπωμά της εκεί όπου αναπαρίσταται η κρίση της κοινωνίας αλλά και η κρίση του πνεύματος, αν η Αριστερά δεν φοβάται τα φαντάσματα (του Μαρξ, του Βαλερί), τότε οφείλει να στηρίξει εκείνο το ανησυχητικό είδος ανθρώπων που ξέρουν πώς να χρησιμοποιούν το πνευματικό κεφάλαιο και το έχουν αποδείξει (στην Ευρώπη).

Προσωπική μου άποψη είναι ότι ο Λούκος άντεξε παραπάνω απ’ ό,τι άντεχε το ίδιο το πολιτικό σύστημα. Με προβληματίζει στην υπόθεση αυτή κυρίως η κατάργηση του τεκμηρίου αθωότητας. Είναι ίσως κρίμα που με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνεται μια περίοδος κατά την οποία η πνευματικότητα συμβάδιζε με τον νεοπλουτισμό και την κρίση.

Στην επόμενη περίοδο, σε ό,τι με αφορά, θεωρώ ότι δεν πρέπει να αποσιωπηθεί η κλασική μουσική, η όπερα, ακόμη και το μπαλέτο στο Ηρώδειο: είδη που δεν ήταν ποτέ το φόρτε του φεστιβάλ. Κατά τ’ άλλα, πιστεύω ότι η πειραματική διάσταση που είχε ο θεσμός δύσκολα θα συνεχιστεί, εκτός και αν αναζητηθούν γέφυρες με τη νεότερη γενιά. Ο Λούκος είχε καταφέρει να ανακαλύψει τους απαραίτητους χώρους σε ένα κανονικό πλαίσιο. Από την άλλη, ο επόμενος διευθυντής θα πρέπει να γνωρίζει την ελληνική πραγματικότητα και να στηρίξει όλες τις γενιές. Σε κάθε περίπτωση, είναι ωραίο να μην καταργηθεί το παρελθόν, αλλά να υπάρξει μια συνέχεια στο έργο του Λούκου. Μια προσαρμογή στις νέες συνθήκες. Η ρήξη με το παρελθόν είναι το σύνηθες αρρωστημένο σύμπτωμα που δεν επιθυμεί κανείς. Γιατί όχι, λοιπόν, σε ανθρώπους που συνδυάζουν τις διοικητικές ικανότητες με το καλλιτεχνικό όραμα και έχουν εφεύρει έναν κόσμο από το μηδέν; Οπως – και τα προτείνω ως παραδείγματα μόνο – ο Θοδωρής Τερζόπουλος και η Βίκυ Μαραγκοπούλου.

Εγώ θα μιλήσω περισσότερο ως θεατής του φεστιβάλ, μιας και ως δημιουργός δεν είχα κάποια ιδιαίτερη σχέση. Δεν μου έδωσαν το Ηρώδειο ούτε εκτός φεστιβάλ όταν το ζήτησα, λόγω ημερομηνιών, όπως μου είπαν. Ενώ φέτος είχα ζητήσει να παίξω τη «Λυσιστράτη» – πρωτοπαίχτηκε πριν από 30 χρόνια -, στο τέλος ανακοινώθηκε από το Εθνικό. Αυτό ασφαλώς δεν εμποδίζει κι εμένα να την ανεβάσω, ως ιδιώτης. Απλώς το αναφέρω για να κάνω ακόμα πιο ισχυρά όσα πρόκειται να πω. Λοιπόν ο Λούκος προσέφερε έργο και ήταν πάρα πολύ σημαντικό. Εδωσε νέα πνοή στο φεστιβάλ, δεν σύρθηκε από παλιές αντιλήψεις, συγκρούστηκε, είχε γνώσεις, είχε γνωριμίες και τις αξιοποίησε. Από την ώρα όμως που υπάρχει μια δίωξη κακουργηματικού χαρακτήρα, ασφαλώς ο υπουργός δεν μπορεί να τον κρατήσει στη θέση αυτή καθώς ακόμα κι αν δεν ευθύνεται για αυτό το οικονομικό έλλειμμα των 2,7 εκατομμυρίων ο ίδιος είχε αναλάβει την ευθύνη και δεν μπορεί να την αποποιηθεί τώρα.

Ομως η χρησιμότητά του είναι αναμφισβήτητη. Και δεν παύει για κανέναν άνθρωπο ακόμα κι αν αυτός βρεθεί στη φυλακή. Κι αν ο Πικάσο πήγαινε φυλακή δεν θα ‘πρεπε να σταματήσει να ζωγραφίζει.  Θα μπορούσε το υπουργείο να τον αποπέμψει από τον ρόλο του οικονομικού υπευθύνου και να τον επαναπροσλάβει ως καλλιτεχνικό διευθυντή μη έχοντα καμία σχέση με το οικονομικό κομμάτι, ακριβώς για τη χρησιμότητά του αυτή. Διότι είναι αδιαμφισβήτητη ακόμα και από τον ίδιο τον υπουργό, όπως τοποθετήθηκε στη συνάντηση που είχαμε μαζί  με τη Μάγια Λυμπεροπούλου, την Ολια Λαζαρίδου, τον Μιχαήλ Μαρμαρινό, τον Δημήτρη Παπαϊωάννου και τον Νίκο Καραθάνο.

Ή θα μπορούσε ίσως, κι αυτό ήταν μια δική μου πρόταση στον υπουργό, να δημιουργηθεί μια άτυπη γνωμοδοτική επιτροπή δίπλα στο υπουργείο, με καλλιτέχνες οι οποίοι να μπορούσαν οι ίδιοι να καλέσουν τον Λούκο να συμβάλει τουλάχιστον για έναν ακόμα χρόνο να κρατηθεί το φεστιβάλ όρθιο, ώσπου να βρεθεί ένα πρόσωπο να τον αντικαταστήσει (εννοείται πως εξαίρεσα τον εαυτό μου από τη συμμετοχή μου σε μια τέτοια επιτροπή).

Ηταν επιθυμία όλων να παραμείνει ο Λούκος. Αυτή η πρότασή μου παραμένει και τώρα. Και δεν συμφωνώ ασφαλώς σε όλα με τον κ. Λούκο. Αν βρεθεί ένας άλλος άνθρωπος, ο οποίος τη δεδομένη στιγμή να μπορεί να φέρει εις πέρας το έργο του, νομίζω ότι το υπουργείο πρέπει να εξετάσει σοβαρά τον τρόπο με τον οποίο ο Λούκος θα μπορούσε να συμβάλει. Στη μετα-Λούκο λοιπόν εποχή θα μπορούσε να είναι και πάλι ο Λούκος με μια άλλη ιδιότητα.

Υπάρχουν τρία θέματα που μας ενδιαφέρουν. Το ένα είναι η φυσιογνωμία του φεστιβάλ που περιλαμβάνει την Επίδαυρο, το Ηρώδειο και πιο εναλλακτικούς χώρους. Αν η Επίδαυρος μπορέσει να αποκτήσει διαφορετική φυσιογνωμία και αν το Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου φιλοξενήσει αποκλειστικά πειραματικές παραστάσεις, όπως έχουν γίνει προσπάθειες και τώρα. Το δεύτερο είναι να υπάρξει θέση οικονομικού διευθυντή και, τρίτον, δημόσια προκήρυξη ενδιαφέροντος, η οποία να είναι διεθνής. Να αποτυπωθεί με ακρίβεια ο τρόπος επιλογής των προσώπων και να σταματήσει ο διορισμός.