Οι εφημερίδες στον γαλαξία του Διαδικτύου

Καθώς έχουμε εισέλθει στην ψηφιακή εποχή, οι εφημερίδες, χαρακτηριστικά προϊόντα της βιομηχανικής κοινωνίας και του εγγράμματου πολιτιστικού περιβάλλοντος, φθίνουν τόσο σε αναγνώστες όσο και σε διαφημιστικά έσοδα. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν παντού νέες εκδοτικές προσπάθειες αποτυγχάνουν και πολλές εν ζωή εφημερίδες μετά δυσκολίας συντηρούνται. Ολα αυτά είναι γνωστά. Το βασικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι το κατά πόσον οι εφημερίδες ως προϊόν και οι εργαζόμενοί τους στην εποχή του Διαδικτύου έχουν ημερομηνία λήξης.

O ΜακΛούαν πίστευε ότι η έλευση των ηλεκτρονικών μέσων σηματοδοτούσε μια νέα φάση στην ανθρώπινη ιστορία προφητεύοντας τον θάνατο των εφημερίδων. Ομως κανένα νέο μέσο μαζικής επικοινωνίας δεν εξόντωσε κάποιο παλαιότερο. Αντίθετα συνέβαλε στη μετεξέλιξή του. Κι όπως συνιστά η ιστορία, η αλλαγή των μέσων επικοινωνίας στηρίζεται στη συνύπαρξη και τη συλλειτουργία τους. Αυτό σημαίνει ότι όλα τα νέα μέσα αναπτύσσονται, διαμορφώνονται και με τη σειρά τους θα επηρεάσουν τα παλαιά. Ομως για κάποιους όπως η αμερικανίδα καθηγήτρια δημοσιογραφίας Αϊρις Τσιάι ούτε αυτό αρκεί. Για την Τσιάι, οι εφημερίδες είναι τόσο «κατώτερης ποιότητας» στην ψηφιακή τους εκδοχή που θα πρέπει απλά να τα παρατήσουν και να επικεντρωθούν την έντυπη μορφή τους. Υποστηρίζει ότι οι εφημερίδες έχουν πειραματιστεί αρκετά εδώ και δύο δεκαετίες, αλλά «η απόδοση των ψηφιακών προϊόντων τους υπολείπεται των προσδοκιών».

Η Τσιάι έχει παροτρύνει τους εκδότες να «αναγνωρίσουν ότι η ψηφιακή μετάλλαξη δεν είναι το φόρτε τους» και τους καλεί να εγκαταλείψουν τη στρατηγική τύπου «πρώτα η ψηφιακή έκδοση, μετά η έντυπη». Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται κανείς να προσφέρει οποιοδήποτε ψηφιακό προϊόν, αλλά μπορεί να είναι ευκολότερο για τις εφημερίδες να διατηρήσουν την έντυπη έκδοση από το να μεταλλαχθούν ολοκληρωτικά σε ψηφιακά προϊόντα. Σε αυτό το συμπέρασμα συντελεί και η πορεία των εφημερίδων στο ψηφιακό βασίλειο. Αν και τα διαδικτυακά έσοδα των εφημερίδων έχουν σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2003 (το πρώτο έτος που η εκδοτική βιομηχανία άρχισε να καταγράφει τις διαδικτυακές διαφημίσεις), η συνολική διαφημιστική δαπάνη στο Διαδίκτυο έχει αυξηθεί περισσότερο από έξι φορές στην ίδια περίοδο.

Γιατί όμως οι διαδικτυακές εκδοχές των εφημερίδων δεν προσελκύουν όπως οι έντυπες στο παρελθόν; Για την Τσιάι κατά τη διάρκεια των τελευταίων δύο δεκαετιών ελήφθησαν λανθασμένες αποφάσεις οδηγώντας σε αμετροεπείς σχεδιασμούς και, έτσι, σταδιακά απαξιώθηκε στα μάτια της κοινής γνώμης ένα προϊόν που συνέβαλε στη διεύρυνση της ανάγνωσης και στον εκδημοκρατισμό των κοινωνιών.

Ακόμη και στην Ελλάδα, χώρα με πολύ χαμηλή αναγνωσιμότητα, η ανάγνωση των εφημερίδων αρέσει. Δείτε, για παράδειγμα, τους ανθρώπους που ακόμη στέκονται και διαβάζουν τα πρωτοσέλιδα στους πάγκους και τα περίπτερα. Απλώς οι εφημερίδες αποπροσανατολίστηκαν μειώνοντας το μέγεθος των κειμένων – αναλύσεών τους στην εποχή της τηλεοπτικής κυριαρχίας και μετατράπηκαν σε ψηφιακές στην εποχή του Διαδικτύου χάνοντας τη δυναμική της ανάγνωσης. Η Τσιάι υποστηρίζει ότι η ψηφιακή έκδοση μιας συνηθισμένης εφημερίδας είναι κατώτερη από την έντυπη μορφή της όσον αφορά τη χρήση, την προτίμηση και την πρόθεση καταβολής του τιμήματος αγοράς. Μπορεί στην ψηφιακή εποχή η έντυπη εφημερίδα να μην αποτελεί πλέον την «καθημερινή προσευχή» των ανθρώπων, αλλά ούτε τα pay-wall έχουν λειτουργήσει αποτελεσματικά στο Διαδίκτυο. Οι εφημερίδες σήμερα επιτελούν ένα είδος κοινωνικής υπηρεσίας. Απλώς αναλογιστείτε ότι με τη μείωση των κυκλοφοριών έχουν αυξηθεί όχι μόνον οι λειτουργικά αναλφάβητοι, αλλά και πολιτικοί σχηματισμοί που απορρίπτουν τη δημοκρατία.