[Νύγδην] Ηθη και πάθη

Αστικό μυθιστόρημα δεν είναι όποιο διαδραματίζεται σε άστυ. Είναι το μυθιστόρημα του ταξικά αστικού ήθους. Η σύμπτωση, στην ελληνική γλώσσα, της τοπογραφικής και της ταξικής σημασίας στην ίδια λέξη κάνει να θεωρούνται αστικά πλήθος ελληνικά μυθιστορήματα που στην πραγματικότητα περιγράφουν ένα προ-αστικό ήθος. Ελάχιστοι συγγραφείς μας εμβάθυναν στις συνειδησιακές αλλαγές που φέρνει ο κοινωνικός εξαστισμός. Ο πρώτος και ίσως ο διεισδυτικότερος ήταν ο Ξενόπουλος.

Ξαναδιάβασα πρόσφατα το μυθιστόρημά του «Ο κόσμος και ο Κοσμάς». Είναι η ιστορία ενός ξεπεσμένου κατώτερου ευγενή της Ζακύνθου, του Κοσμά, που προσέχει να ευθυγραμμίζει τη συμπεριφορά του με τα ήθη της τοπικής κοινωνίας (το μότο του είναι «O,τι ο κόσμος και ο Κοσμάς»). Ερωτεύεται όμως μια πολύ νεότερή του λαϊκή κοπέλα αμφιβόλου ηθικής, την παντρεύεται, αυτή αρχίζει σύντομα να τον απατά και όταν ο Κοσμάς το μαθαίνει τη χωρίζει, όχι επειδή αισθάνεται προδομένος αλλά για να μην τον λοιδορεί «ο κόσμος». Αγιάτρευτος ωστόσο από τον έρωτά του, την ξαναπαντρεύεται και την παίρνει να πάνε να ζήσουν στην Αθήνα, όπου στήνει μια μικρή επιχείρηση και γίνεται πετυχημένος έμπορος. Η νεαρή σύζυγος αρχίζει πάλι να τον απατά, τώρα όμως ο Κοσμάς το βλέπει διαφορετικά. Απελευθερωμένος από τις επαρχιακές συμβάσεις, βρίσκει κατανοητές και συγγνωστές τις εξωσυζυγικές περιπέτειες μιας γυναίκας που χάρισε τα νιάτα και την ομορφιά της σε έναν άσχημο μεσήλικα όπως αυτός. Με τη στάση του συγκινεί τη σύζυγό του, κερδίζοντας επιτέλους την καρδιά και την αφοσίωσή της. Το ζευγάρι επιστρέφει στη Ζάκυνθο και γερνάει εκεί ευτυχισμένα.

Ασφαλώς σπάνια περίπτωση έλληνα κερατά με τόση κατανόηση. Η ουσία του μυθιστορήματος είναι όμως ότι ο Ξενόπουλος μετατοπίζει το θέμα της ανδρικής τιμής από το βλέμμα της κοινωνίας στο εσωτερικό βλέμμα του άνδρα. Ο Κοσμάς, αστός πλέον με εξατομικευμένη συνείδηση, κρίνει την τιμή του με δικά του κριτήρια και αποφασίζει να μη την εξαρτά από τη σεξουαλική πίστη της συζύγου του. Eχει σημασία ότι παίρνει αυτή την απόφαση ελεύθερα και όχι από φόβο μήπως χάσει τη γυναίκα που αγαπά. Αυτή η έμφαση στην αστική ατομικότητα και αυτοσυνειδησία κάνει το μυθιστόρημα του Ξενόπουλου, πρωτοδημοσιευμένο το 1918, πρωτοποριακό και, από άποψη ηθικών σηματοδοτήσεων, τολμηρότατο ακόμη και για τα σημερινά ελληνικά δεδομένα.

Ιδιότυπη ειρωνεία και μαύρο χιούμορ στη συλλογή διηγημάτων του 42χρονου Κωνσταντίνου Πουλή «Ο θερμοστάτης» (Μελάνι). Πάθη, ιδιορρυθμίες του χαρακτήρα, καθημερινές καταστάσεις «πειραγμένες» από την κρίση των τελευταίων χρόνων σπρώχνονται με λογική συνέπεια σε έναν γκροτέσκο παροξυσμό. Aνθρωποι που καταστρέφονται από τις εμμονές τους, ποιητές που αλληλοβρίζονται σαν χούλιγκαν, φυσιολογικές επιθυμίες και πράξεις που γίνονται αφύσικες σε μια εξαρθρωμένη κοινωνία. Δεν είναι όλα τα διηγήματα καλά, σε όλα όμως απολαμβάνουμε το σπινθηροβόλο ύφος και την καλλιέργεια του συγγραφέα.  

Στέκομαι στο διήγημα «Το χιλιόμετρο μηδέν», για κάποιον που επιμένει να μάθει από ποιο ακριβώς σημείο της Πλατείας Συντάγματος μετριούνται οι χιλιομετρικές αποστάσεις. Η σχολαστικότητά του τον οδηγεί κλινικά νεκρό από εγκεφαλικό στο νοσοκομείο, όπου το μαρτύριό του παρατείνεται λόγω της σχολαστικότητας των γιατρών, μακάβρια συμμετρικής με τη δική του, στην επιβεβαίωση της κατάστασής του. Θυμήθηκα κάτι που είπε ο Μπούρκχαρτ, νομίζω: όσο μεγαλύτερη ακρίβεια επιδιώκουμε τόσο χάνουμε τον στόχο.