Αριστερά της διάσπασης

^«Ενότητα μέσα από τη διαφορετικότητα». Αυτήν τη φράση χρησιμοποίησε ο Παναγιώτης Λαφαζάνης στον Πανελλήνιο, στην εκδήλωση της Iskra, ιντερνετικού οργάνου της Αριστερής Πλατφόρμας. Και έχει ενδιαφέρον ότι είχε να τη χρησιμοποιήσει αυτολεξεί από το 13ο Συνέδριο του ΚΚΕ. Ενα συνέδριο διάσπασης. Ηταν το 1991. Τότε που στο Κόμμα τελικά επικράτησαν όσοι ήθελαν τον κομμουνιστικό προσανατολισμό και την αυτοτέλειά του. Στελέχη του, μέλη της ΕΑΡ και του ΚΚΕ εσωτερικού έφυγαν τότε και συγκρότησαν τον Συνασπισμό. Ανάμεσά τους και ο Λαφαζάνης.

Οποτε η Αριστερά συμμετείχε ή δρούσε στο φόντο κάποιας κυβερνησιμότητας και εξουσίας γνώριζε κομβικές διασπάσεις. Οπως τώρα με τον ΣΥΡΙΖΑ που μια διάσπαση μοιάζει να είναι προ των πυλών. Οπως το 1991 που είχε προηγηθεί η συμμετοχή της Αριστεράς σε κυβερνήσεις (Τζαννετάκη και Ζολώτα). Ακόμη και τον μακρινό Φεβρουάριο του 1968 όταν στη 12η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ είχαμε πάλι διάσπαση, στο φόντο μιας κάποιας εξουσίας έγινε.

Τότε ήταν που μπήκε το ζήτημα αν το Κόμμα θα παρέμενε μαρξιστικό – λενινιστικό ή θα μετασχηματιζόταν σε ευρωκομμουνιστικό όπως και άλλα ΚΚ τότε στη Δυτική Ευρώπη. Η διάσπαση οδήγησε στη δημιουργία του ΚΚ εσωτερικού, προδρόμου μέρους του ΣΥΡΙΖΑ. Και η Ολομέλεια εκείνη έγινε στη Βουδαπέστη, σε έδαφος σοσιαλιστικής εξουσίας.

Με κάποιο σατανικό τρόπο, όποτε η Αριστερά πιάνει το πηδάλιο της εξουσίας δοκιμάζεται με διασπάσεις. ΣΥΡΙΖΑ 2015. Συνασπισμός και ΚΚΕ 1991. ΚΚΕ και ΚΚΕ εσωτερικού 1968. Διορθώνω: η Αριστερά πάντα βρίσκει λόγους να διασπαστεί. Υπάρχει δε ένα παλιό αστείο: όταν δεν σε παίρνει ο ύπνος, μέτρα τις διασπάσεις της Αριστεράς.

Το γενεαλογικό της δένδρο και στη χώρα μας είναι μεγάλο με πιο πρόσφατο κλαδί τις διεργασίες στο εσωτερικό του ΣΥΡΙΖΑ. Είναι όμως υποχρεωτικό, επιχειρώντας να χαρτογραφήσει κάποιος τα φράκταλ των διασπάσεων στο σύνολο της Αριστεράς να αφήσει πίσω του τα ερμηνευτικά κλειδιά που χρησιμοποιεί για τις διεργασίες των αστικών κομμάτων.

Οι διασπάσεις της έχουν πιο πολύπλοκη ερμηνεία. Η Αριστερά ως πολιτικό και κοινωνικό κίνημα που συγκρούεται με την εξουσία διαπερνιέται στο εσωτερικό της από αντιθέσεις. Οι αντιθέσεις αυτές συχνά με κυρίαρχο τρόπο επιδρούν στο παζλ. Ας δούμε για παράδειγμα τη σημερινή διαίρεση που αφορά στη σχέση της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Το ερώτημα αν ο δρόμος αυτός είναι ο μοναδικός ή υπάρχει και εναλλακτική είναι μια αντίθεση που αντανακλάται στο εσωτερικό της Αριστεράς. Ας μην ξεχνάμε πως η πρώτη ιστορική και κυρίαρχη διάσπαση – του 1968 με τη 12η Ολομέλεια του ΚΚΕ – είχε ως βασικό καταλύτη τη σχέση του Κόμματος με τη Σοβιετική Ενωση.

Βεβαίως, οι αντιθέσεις στο εσωτερικό του ΚΚΕ δεν άρχισαν ξαφνικά το 1968 αλλά είχαν τις ρίζες τους στην περίοδο της «αποσταλινοποίησης» του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης, το 1956 και στην αποκαθήλωση του Νίκου Ζαχαριάδη στην 6η Πλατιά Ολομέλεια του Κόμματος την ίδια χρονιά.

Μα και η ίδια η ιστορία του ΚΚΕ είναι εκτός από ιστορία κοινωνικών αγώνων και μια αλυσίδα αντιπαραθέσεων στο εσωτερικό του. Οι σύντροφοι που αγωνίστηκαν για χρόνια μαζί στην Αντίσταση, στον Εμφύλιο, στα πέτρινα χρόνια του μεταπολέμου, βρέθηκαν μετά το 1968 να μη μιλιούνται στους τόπους εξορίας. «Οι διασπάσεις και αντιπαραθέσεις στην Αριστερά συχνά και σε σημαντικό βαθμό αντανακλούν και μέρος των ταξικών σχέσεων.

Η Αριστερά πάντα προσπαθεί να εκφράσει μια κοινωνική συμμαχία. Εργάτες, αγρότες, διανοούμενους. Η νέα μικροαστική τάξη – κατά Νίκο Πουλαντζά – που ήλθε επίσης στο προσκήνιο συχνά μετατοπίζεται από τον ριζοσπαστισμό στον εκσυγχρονισμό. Α

ς μην ξεχνάμε ότι η ιδεολογία στην Ελλάδα δεν παράγεται μόνο και πάντα κυρίαρχα από την αστική τάξη αλλά και από τα μεσαία στρώματα. Η Αριστερά που πάντα συνδεόταν με αυτά, εσωτερίκευε και τις πολώσεις τους. Ας δούμε πιο πρόσφατα το παράδειγμα της ΔΗΜΑΡ που εκπροσωπούσε αυτά ακριβώς τα στρώματα» λέει ο πανεπιστημιακός Παναγιώτης Σωτήρης.

Και όντως, πολλοί διανοούμενοι (πανεπιστημιακοί ή εκπαιδευτικοί και άλλοι) είδαν το έδαφος να χάνεται κάτω από τα πόδια τους μετά το 2009. Και αυτό εν μέρει εξηγεί γιατί άλλαξαν από τότε οι συσχετισμοί. Ας μην ξεχνάμε πως ώς τότε οι φτωχοί είχαν πάντα τεχνικές επιβίωσης.

Τα μεσαία στρώματα όχι. Και δεν υπάρχει τίποτε πιο υλικό από αυτό που σκεφτόμαστε. Ο σημερινός βαθμός ευρωπαϊσμού για τον πρώην ή νυν μικρομεσαίο διαμορφώνει και το όριο ή τον τρόμο του καθενός, μια συνθήκη που ούτε η Αριστερά δεν μπορεί να αγνοήσει.

Η τελευταία εξάλλου και όλες οι εκδοχές τις – από την πιο σταλινική (οργάνωση για την ανασύνταξη του ΚΚΕ) μέχρι τις παρυφές του πιο ρομαντικού τροτσκισμού (ομάδα ποσαδικών) – δεν λειτουργεί σε μια υγειονομική ζώνη. Η Αριστερά, ιστορικά, συγκέντρωσε αριβίστες, γόητες, χαρισματικούς και αφοσιωμένους στην περιπέτεια της ανθρώπινης χειραφέτησης.

Διανοούμενοι που ζυμώθηκαν με την εργατική τάξη και εργάτες που συγκροτήθηκαν μόνοι τους και έγιναν διανοούμενοι. Αποστάτες της τάξης και της αστικότητάς τους (όπως ο Ενγκελς) ή εργάτες που έγιναν κομισάριοι και οργανικά μυαλά του Κόμματός τους (όπως ο Ζαχαριάδης). Και πάντα, οι φραξιονισμοί, οι τάσεις, οι διασπάσεις ήταν οργανικό στοιχείο του χώρου γιατί είναι το πεδίο αλλαγής του κοινωνικού πειράματος και φορέας της κοινωνικής μηχανικής.

Πρακτικά, η Αριστερά προσπαθεί να αλλάξει την κοινωνία με μέλη που λειτουργούν όμως σε αυτήν την κοινωνία. Εδώ όμως, όπως είπαμε παραπάνω, θέλει προσοχή: «Στην Αριστερά δεν έχεις τον εγωισμό της ατομικής εξουσίας. Η μικροηγεμονία των μηχανισμών και οι παθογένειές τους είναι πολύ διαφορετικές από την αστική πολιτική» συμπληρώνει ο Παναγιώτης Σωτήρης.

Γι’ αυτό οι αντιπαραθέσεις θα συμπληρώναμε είναι πιο σφοδρές εδώ, αφού στο κέντρο τους έχουν την ιδεολογική σύγκρουση. Τέτοιο παράδειγμα, νωπό και καθοριστικό, ακόμη και για το σήμερα είναι ο κύκλος των διασπάσεων του 1989 στην αυγή της νεοφιλελεύθερης εποχής. ΚΚΕ και ΕΑΡ (Ενωμένη Αριστερά) σχηματίζουν τον Συνασπισμό της Αριστεράς και της Προόδου.

Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους βγαίνει το περίφημο Κοινό Πόρισμα. Ακολουθεί όμως η συμμετοχή στην κυβέρνηση Τζαννετάκη μαζί με τη ΝΔ και μετά η συμμετοχή στην Οικουμενική Κυβέρνηση Ζολώτα μαζί με ΝΔ και ΠΑΣΟΚ. Και όλα αυτά, στο φόντο της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου.

Εχει προηγηθεί το σχίσμα με ομάδα αριστερής απόκλισης στελεχών του Κόμματος και της ΚΝΕ, με επικεφαλής τον τότε γραμματέα της Νεολαίας Γιώργο Γράψα. Και λίγο μετά, ο σχηματισμός του Νέου Αριστερού Ρεύματος (σήμερα ΝΑΡ – Κομμουνιστική Απελευθέρωση). Ακολουθεί το 1991 και το 13ο Συνέδριο του Κόμματος που κρατά την αυτοτέλεια του σφυροδρέπανου. Μόνο αυτά; Οχι. Η εποχή του ’89 αντανακλούσε μια εν γένει ιδεολογική κρίση, κατέρρεε το υλικό παράδειγμα της ΕΣΣΔ ενώ νέα κοινωνικά στρώματα έβρισκαν διέξοδο σε νέα πεδία όπως η επιχειρηματικότητα.

Η δεύτερη διάσπαση του ΚΚΕ-ΣΥΝ (1991) και το αντιφατικό μείγμα της σφράγισε την Αριστερά μέχρι και το 6ο Συνέδριο του Συνασπισμού το 2010, και την αποχώρηση της ανανεωτικής του πτέρυγας με επικεφαλής τον Φώτη Κουβέλη και τη δημιουργία της ΔΗΜΑΡ. Οι δύο «ψυχές» συνυπάρχουν από τότε και στον ΣΥΡΙΖΑ. Μιλώ για την αριστερή αναζήτηση με κάποιο αντικαπιταλιστικό πρόσημο και την «προοδευτικότερη διαχείριση» του συστήματος. Είπαμε, οι αντιθέσεις που η Αριστερά καλείται να λύσει είναι οι ίδιες που την ταλανίζουν.

Αν και συχνά αυτές, δευτερεύουσες και ιδεολογικές, καθόρισαν και διασπάσεις και στις μικρότερες ομάδες του χώρου. Η Βαβέλ της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς δεν χαρτογραφείται με τίποτε στις σελίδες μιας εφημερίδας. Πίσω από μανιφέστα, ίδρυση περιοδικών, ατέλειωτων φραξιονισμών και συζητήσεων, κρύβεται η πιο περίπλοκη περιπέτεια που συχνά έχει στο κέντρο της και τα ανθρώπινα πάθη.

Ακόμη και οι σημερινοί σχηματισμοί της Αριστεράς περιλαμβάνουν ομάδες ή σχηματισμούς με τη δική τους ιστορία. Για παράδειγμα, η ΚΟΕ του Ρούντι Ρινάλντι που παραμένει σήμερα συνιστώσα του ΣΥΡΙΖΑ είχε ως πρόπλασμα την οργάνωση Α-συνέχεια που υπήρξε διάσπαση του ΚΚΕ (μ-λ) και με κυρίαρχη φιγούρα τον Μακρονησιώτη Γιάννη Χοντζέα που από το 1964 είχε πρωτοστατήσει στην έκδοση του περιοδικού «Αναγέννηση» και είχε έλθει σε ρήξη με το ΚΚ (ουφ!).

Η «αναθεωρητική απόκλιση» του ΚΚΣΕ και του ΚΚΕ μετά το 1956 πυροδότησε εξάλλου τη δημιουργία μαρξιστικών – λενινιστικών σχηματισμών που έκαναν τον σταυρό τους στην ιδεολογική καθαρότητα. Τέτοια οργάνωση ήταν η ΟΜΛΕ, ιδρύθηκε το 1964 ενώ διασπάστηκε (1976) σε ΜΛ ΚΚΕ και ΚΚΕ μ-λ. Μεταπολιτευτικά και η Β Πανελλαδική, διάσπαση της ΕΚΟΝ Ρήγα Φεραίου, είχε κυρίαρχη επίδραση στη σπουδάζουσα νεολαία, ενώ και το τροτσκιστικό ρεύμα είχε τις διασπάσεις και τις διχόνοιες του.

Σήμερα το ΣΕΚ (με αναφορές στον Τόνι Κλιφ), συνιστώσα της ΑΝΤΑΡΣΥΑ, φαίνεται να δεσπόζει, ενώ ακολουθούν το ΕΕΚ και η ΟΚΔΕ. Είπαμε, όμως, μια ολόκληρη εφημερίδα δεν θα μας έφθανε να καταγράψουμε τις γκρούπες και τις ομάδες του σύνολου χώρου. Περισσότερο, έχει ενδιαφέρον πως ακόμη και σήμερα η Αριστερά παράγει σκέψη και πάθη ή ίσως πάλι, όπως έλεγε ο Χρόνης Μίσιος, «οι διασπάσεις της μου φέρνουν στο μυαλό την επίδραση που έχει η ουρά της αθερίνας στον τρικυμισμένο ωκεανό».