[Στερεότυπα] Ξυπνάς μέσα μου το ζώο

Οταν ο Αρκάς, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, πέρασε συνεσταλμένα την πόρτα των γραφείων του περιοδικού κόμικς «Βαβέλ» για να δώσει τα πρώτα στριπ, στα οποία πρωταγωνιστούσε ένας ερωτικά ανασφαλής Κόκορας, κανένας δεν φανταζόταν ότι θα γινόταν το αστέρι του ανατρεπτικού χιούμορ. Ο εικονοκλάστης σχεδιαστής με το δηλωτικό καταγωγής ψευδώνυμο, πολύ σύντομα, έγινε ο πιο περιζήτητος επαγγελματίας των κόμικς – και ενώ κρύβει καλά το όνομά του ξέρουμε τους ηρωές του: ο Κόκορας και το φαλλοκρατικό Γουρούνι, ο Βαγγέλης ο αρκουδιάρης και η Θέκλα που έχει τσίρκο, ο Ισοβίτης και το βέβηλο ποντίκι, τα πουλιά, πατήρ και υιός…

Φτιάχνοντας ολοκληρωμένους κόσμους, παράλληλα σύμπαντα όψεων της πραγματικής ζωής, παραμένοντας ένας σχολιαστής του πολιτισμού μας, ο Αρκάς απέφυγε τη φθορά που θα μπορούσε να υποστεί κάνοντας πολιτική γελοιογραφία – μιλώντας, δηλαδή, όχι μόνο για νοοτροπίες αλλά και για πρόσωπα και πράγματα της πολιτικής. Τελευταία, όμως, εμφανίστηκαν και κάποιες βινιέτες οι οποίες περιείχαν πιο συγκεκριμένο σχόλιο, που θα μπορούσε να εκληφθεί ως πολιτικό. Και επικριτικό για τις κυβερνητικές επιλογές.

Ε και; Αυτή δεν είναι η δουλειά των γελοιογράφων; Γελάμε, συμφωνούμε ή διαφωνούμε, σιχτιρίζουμε – με τη στάση μας συμβάλλουμε στο χρηματιστήριο των αξιών της κουλτούρας.

Αλλά τα τελευταία χρόνια δεν ισχύει απολύτως αυτό. Ο χωρισμός των πολιτών σε μνημονιακούς – αντιμνημονιακούς έκανε την ανοχή όχι μόνο στην άποψη του άλλου αδύνατη, αλλά ακόμα και στο χιούμορ του άλλου.

Είναι οι γελοιογράφοι υπεράνω κριτικής; Κανένας δεν είναι. Υπάρχουν, όμως, κριτικές και κριτικές. Ενα δοκίμιο αλλά και ένας απορριπτικός αφορισμός είναι συνήθεις τρόποι, όχι η συκοφαντία ή η τρομοκράτηση. Πώς μπορεί να αντιδράσει ένας σχολιαστής ή ένας γελοιογράφος όταν του λένε ότι «τα παίρνει» – κι αυτό γίνεται αίφνης κοινή συνείδηση φανατικών; Ή πώς μπορεί να νιώσει ασφαλής ένας σχολιαστής ή ένας γελοιογράφος όταν εισπράττει μηνύματα τύπου «ξέρω πού μένεις, θα σε σκίσω…»; Στο τέλος αυτής της «κριτικής» δεν βρίσκεται ο φανατικός με το Καλάσνικοφ που εισβάλλει στο «Charlie Hebdo»;

Υπερβολές; Οχι, δυστυχώς. Η οικονομική κρίση που άρχισε το 2009 σύντομα αποδείχθηκε βαθύτατη πολιτιστική κρίση. Η Ελλάδα χωρίστηκε, ο δημόσιος λόγος έγινε αφορμή βίαιων συμπεριφορών. Αλλά ακριβώς επειδή ο λόγος και το χιούμορ δεν μπορεί να τρέμουν τους φανατικούς, έχει σημασία να μην υποχωρούν απέναντί τους – όπως, για λίγο, έκανε ο Αρκάς, που ζήτησε να κλείσει η σελίδα του στο facebook.

Εχει προϋποθέσεις η ελευθερία; Προφανώς, όχι. Πώς απαντάς, τότε, σε όσους, καλυμμένα ή απροκάλυπτα, απειλούν να σου τη στερήσουν; Με γενναιότητα, νηφαλιότητα και συνέπεια. Γι’ αυτό, τελικά, καλά έκανε ο Αρκάς και ξανάνοιξε τη σελίδα του.

Ο φόβος είναι πάντα θεμιτή αντίδραση σε απειλές. Αλίμονο όμως στις κοινωνίες στις οποίες ο δημόσιος διάλογος είναι υποταγμένος στον φόβο.