[Αριστερά της Εδέμ] Η θρυμματισμένη σημαία

Αυτό που χθες ήταν αιρετικό σήμερα μοιάζει δεδομένο. Αυτό σκέφτηκα, το απόγευμα του Σαββάτου, που βρέθηκα στην επετειακή ομαδική έκθεση στην γκαλερί Citronne του Πόρου της ευγενούς αστής Τατιάνας Σπινάρη – Πολλάλη.

Η θρυμματισμένη ελληνική σημαία διά χειρός του σπουδαίου Κώστα Βαρώτσου ήταν εδώ, δέσποζε ανάμεσα στα άλλα έργα και αναπόφευκτα συνδεόταν – και συνδέεται αφού η έκθεση διαρκεί μέχρι τον Σεπτέμβριο – με την τραγική επικαιρότητα.

Το έργο με το πληγωμένο εθνικό μας σύμβολο υπήρξε το κέντρο του installation του καλλιτέχνη το 2011. Τότε θεωρήθηκε από μερίδα του κοινού «τραβηγμένο», προκλητικό και από μερίδα του «εθνικού κορμού» αλλά και του Τύπου εικονοκλαστικό και προσβλητικό. Ακόμη και απειλές υπήρξαν τότε για την «αποδόμηση». Τώρα, στη μετέωρη στιγμή μας, το έργο επιτελεί κάτι πολύ βασικό στον χώρο και τον χρόνο του: δεν εξιδανικεύει, δεν επιχρωματίζει με νόστο. Υπενθυμίζει το έγκαυμα της στιγμής. Και μαζί με τις νοηματοδοτήσεις του, ο Βαρώτσος επαναφέρει ένα θέμα: πώς η τέχνη τούτη τη στιγμή μπορεί να δονηθεί μαζί με τις κρίσιμες ιστορικές ώρες έχοντας το πλεονέκτημα και το δικαίωμα να κάνει ένα βήμα μπρος.

Σήμερα, που στη Μεγάλη Βρετανία οι μπούκερ παίζουν πια την έξοδο ή μη της Ελλάδας από την ευρωζώνη και στον απόηχο του «ξύλου» των διαπραγματεύσεων στο Eurogroup, η μετέωρη στιγμή της χώρας αναζητά πλάι στα διάφορα διχαστικά και τον καθρέφτη της. Τη στιγμή αναστοχασμού της. Και σήμερα που οι περισσότεροι καλλιτέχνες μοιάζουν εξουθενωμένοι ανάμεσα στα πολιτιστικά ιδρύματα που έχουν ανακαλύψει την πυρίτιδα της νεωτερικότητας και ενός ανύπαρκτου κράτους, η μόνη παρηγορητική χροιά είναι η τόλμη ενός έργου. Η θαρραλέα ματιά του.

Κοιτώντας ξανά και ξανά τη σημαία του Βαρώτσου – ως art object ή ως «εγκατάσταση» ενός συλλογικού αισθήματος – θυμήθηκα πως και στις αντίπαλες διαδηλώσεις των «Μένουμε Ευρώπη» και των «Παίρνουμε τη Διαπραγμάτευση στα Χέρια μας» σηκώθηκαν ελληνικές σημαίες. Οι μεν τις σήκωσαν ως σύμβολο ενός έθνους – μέρους της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι δε ως σύμβολο αυτοδύναμο και θυματοποιημένο από τις ερπύστριες των δανειστών. Οι μεν πρώτοι – όχι όλοι – με την επαρχιώτικη καψούρα προς το καλό ξένο και τον αποικιοκράτη. Οι μεν δεύτεροι – όχι όλοι – με την εντελαμαγκέν υπερηφάνεια της βαλκάνιας ψυχής.

Η θρυμματισμένη σημαία του Βαρώτσου όμως στον τοίχο της γκαλερί του Πόρου στέκει αδιάψευστος μάρτυρας της πληγωμένης συγκυρίας. Και με την έμμεση υπενθύμιση πως μόνον άμα κοιτάξεις το σπασμένο σου χέρι μπορεί να ξεκινήσεις να το φροντίζεις.