[Επιφυλλίδες] Ο Πλάτων ή η Φιλική Εταιρεία;

Δεν γίνεται να παίζει ο Πλάτων στη Β’ Εθνική. Ετσι είχε αιτιολογήσει ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν τη συνηγορία του υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στη Σούπερ Λίγκα της ενωμένης Ευρώπης. Στο μεταξύ έχει μετανιώσει. Και δεν είναι ο μόνος. Πολλές φορές από τότε, με ιδιαίτερη συχνότητα και ένταση τα τελευταία χρόνια, έχουν εκφραστεί αμφιβολίες σε ευρωπαϊκούς κύκλους για το αν η Ελλάδα έχει θέση στην Ευρώπη. Το τελευταίο δίμηνο μάλιστα τέτοιες αμφιβολίες τείνουν να γίνουν σε πολλούς Ευρωπαίους μια οργισμένη ή (ακόμη χειρότερα) ψυχρή αποφατική βεβαιότητα. Από κοντά, δεν είναι λίγοι και οι Ελληνες που θέτουν το ερώτημα μήπως τελικά ανήκουμε στην Ανατολή και όχι στη Δύση.  

Το ερώτημα δεν έχει κανένα νόημα για λόγους πιο άμεσα αντιληπτούς από ό,τι ο δεσμός μας με τον Πλάτωνα. Ιστορικά και πολιτικά, η Ελλάδα ως κράτος είναι στραμμένη προς την ευρωπαϊκή Δύση από τότε ακόμη που την κοιλοπονούσε η μήτρα που τη γέννησε. Και η μήτρα αυτή είναι ο Διαφωτισμός. Ο,τι ονομάζουμε «Εθνική Παλιγγενεσία» θα ήταν αδιανόητο χωρίς τον Διαφωτισμό. Ελληνες λαμπαδηφόροι του προετοίμασαν ιδεολογικά το ’21, μια ελληνική καταβολάδα του οργάνωσε και ξεκίνησε την Επανάσταση. Η Ελλάδα είναι το μόνο κράτος των Βαλκανίων που γεννήθηκε από ένα κίνημα άμεσα εμφορούμενο από τις ιδέες του Διαφωτισμού και από αυτή την άποψη ανήκει στην Ευρώπη πολύ περισσότερο από ό,τι η Βουλγαρία ή η Ρουμανία.

Σε πολιτικό επίπεδο, βέβαια, η Φιλική Εταιρεία σύντομα ηττήθηκε. Αλλά η ιδεολογική παρακαταθήκη της σφράγισε το περιεχόμενο του Αγώνα και, στη συνέχεια, καθόρισε μια για πάντα τον προσανατολισμό του κράτους που λέγεται Ελλάδα, παρ’ όλες τις δυσπλασίες, τις στρεβλώσεις, τις αμφιθυμίες και τους πρόσκαιρους εκτροχιασμούς. Με αυτή την έννοια, η Φιλική Εταιρεία νίκησε. Εξαπέλυσε τη μόνη νικηφόρα από τις πολλές ευρωπαϊκές επαναστάσεις που εμπνέονταν από τις ιδέες της Γαλλικής. Καλό είναι να το θυμόμαστε αυτό, ειδικά τούτες τις μέρες, και να το θυμίζουμε στους Ευρωπαίους εκείνους που παρατεντώνουν το σκοινί της αμφισβήτησης.

Θα μπορούσε άραγε η Ελλάδα να έχει ακολουθήσει διαφορετικό δρόμο; Μήπως θα είχαμε καλύτερη μοίρα σε ένα κράτος διαφορετικού τύπου από τα δυτικά; Απογοητευμένοι από τις επιδόσεις του ελληνικού κράτους ή λόγω ιδεολογικής προδιάθεσης, μια σειρά διανοούμενοι, από τον Ιωνα Δραγούμη και τον Αθανάσιο Σουλιώτη ώς τους σύγχρονούς μας βυζαντινολάτρες, απάντησαν καταφατικά. Φαντασιώθηκαν μια ομαλή μετεξέλιξη ή, μάλλον, υποστροφή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε ένα δεύτερο Βυζάντιο, με τους Ελληνες να έχουν το πάνω χέρι. Δεν μας λένε όμως πώς θα αντιμετώπιζαν οι κυρίαρχοι Ελληνες τις χειραφετικές βλέψεις των άλλων λαών της αυτοκρατορίας. Ενα τέτοιο κράτος, ακόμη και αν ήταν εφικτό, θα ήταν μια ανατολίτικη, αναχρονιστική, νοσηρή δεσποτεία. Δεν υπάρχει λόγος να λυπόμαστε επειδή στη θέση του έχουμε ένα εθνικά ομοιογενές κράτος με τη μακρότερη δημοκρατική παράδοση στην περιοχή.

Πολλοί, εδώ και έξω, αμφισβητούν την ευρωπαϊκότητα της Ελλάδας με ελαφρώς διαφορετικό τρόπο: οι Ελληνες, λένε, δεν συμπεριφέρονται ως Ευρωπαίοι. Αυτό αξίζει όσο ο ισχυρισμός ότι οι Ελληνες δεν συμπεριφέρονται ως Ελληνες. Αξιώνει μια σιδερένια, αυστηρά οριοθετημένη, αμετάβλητη ταυτότητα, λες και αναφέρεται σε θρησκευτική σέχτα ή σε κοινότητα μοναχών. Ασφαλώς η ευρωπαϊκή ταυτότητα, όπως κάθε ταυτότητα, έχει ορισμένες σταθερές αξίες. Εχει όμως και παραλλαγές, που εξελίσσονται άλλοτε αποκλίνοντας και άλλοτε συγκλίνοντας. Το σημαντικό είναι να υπάρχει διάθεση συνεννόησης μέσα στο κοινό συνειδησιακό πλαίσιο που ορίζουν αυτές οι αξίες. Από αυτή την άποψη, πολλοί Ευρωπαίοι σήμερα δεν συμπεριφέρονται περισσότερο ευρωπαϊκά από ό,τι εμείς οι Ελληνες.