Γιατί η Ευρώπη πρέπει να εγκαταλείψει το ευρώ

«Πρέπει να εξολοθρεύσουμε αυτό το τέρας που ονομάζεται νομισματική ένωση. Μόνο έτσι υπάρχει μια ελπίδα να σωθεί η Ευρώπη»: ο άνθρωπος που διατυπώνει στη γαλλική «Monde» την άποψη αυτή είναι Γερμανός, ο Βόλφγκανγκ Στρέεκ, κοινωνιολόγος της οικονομίας και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Στρέεκ υποστηρίζει ότι η Ευρώπη πρέπει να εγκαταλείψει το ενιαίο νόμισμα. Το 2013, είχε κυκλοφορήσει ένα βιβλίο του με τον τίτλο «Ο αγορασμένος χρόνος. Η διαρκώς αναβαλλόμενη κρίση του δημοκρατικού καπιταλισμού», το οποίο είχε πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις στη Γερμανία.

Ο Στρέεκ είχε αντιμετωπίσει τότε έντονη κριτική τόσο από τον Γιούργκεν Χάμπερμας όσο και από την επονομαζόμενη «Ομάδα Γκλίνικερ», μία ομάδα πολιτειολόγων, οικονομολόγων και νομικών που κινούνται πολύ κοντά στον μεγάλο γερμανό φιλόσοφο. Αντικρούοντας τη βασική θέση του Στρέεκ περί επιστροφής στο εθνικό κράτος, ο Χάμπερμας είχε επισημάνει τότε πως στην εποχή της παγκοσμιοποίησης το εθνικό κράτος δεν είναι πλέον σε θέση ούτε να αντιδράσει ούτε να αντισταθεί. Και πως το πραγματικό δίλημμα είναι ανάμεσα στη διάλυση του ευρώ και στη μετεξέλιξη της νομισματικής ένωσης σε μια υπερεθνική δημοκρατία.

Δύο χρόνια αργότερα, με νέα δεδομένα πια στην Ελλάδα και όχι μόνο, ο γερμανός καθηγητής επιμένει: αντίθετα από την κρατούσα άποψη, το ευρώ δεν εξυπηρετεί τα γερμανικά συμφέροντα. Η διατήρησή του τροφοδοτεί μια επικίνδυνη σύγκρουση ανάμεσα στον ευρωπαϊκό Βορρά και στον ευρωπαϊκό Νότο. Καλύτερα λοιπόν να μπει τέλος σε αυτό το «επιπόλαιο πείραμα» όσο είναι ακόμη καιρός.

Αν όλα πάνε καλά, παρακολουθούμε την αρχή του τέλους της ευρωπαϊκής νομισματικής ένωσης. «Αν αποτύχει το ευρώ, αποτυγχάνει η Ευρώπη», έλεγε η γερμανίδα καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ. Σήμερα ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Αν αποτύχει το ευρώ, ίσως τελικά να μην αποτύχει η Ευρώπη. Δεν είναι βέβαιο όμως: τα τραύματα που έχει προκαλέσει η νομισματική ένωση είναι πολύ βαθιά.

Με την ανάληψη της εξουσίας στην Ελλάδα από τον ΣΥΡΙΖΑ, σε συνασπισμό με ένα μικρό ακροδεξιό κόμμα, το τερατώδες σχέδιο που συνίστατο στην επιβολή ενιαίου νομίσματος σε κοινωνίες με διαφορετικές οικονομίες μοιάζει καταδικασμένο να γνωρίσει το τέλος που του αξίζει. Η εποχή της ευρωπαϊκής ευπείθειας παρήλθε: οι δημοκρατικοί θεσμοί απέρριψαν τα μοσχεύματα από τις Βρυξέλλες. Και αυτό θα συνεχιστεί: στην Ισπανία το αδελφό κόμμα του ΣΥΡΙΖΑ, το Podemos, θα στείλει το Λαϊκό Κόμμα σπίτι του.

Ισως οι καλλιτέχνες της διαπραγμάτευσης από τις Βρυξέλλες να καταφέρουν να ακινητοποιήσουν σε ένα πρώτο στάδιο την Ελλάδα και το ευρώ να βγάλει το καλοκαίρι. Αυτό ενδεχομένως να έχει το επιθυμητό παράπλευρο αποτέλεσμα: να διασπαστεί ο ΣΥΡΙΖΑ και να χάσει την υπόληψή του μεταξύ των ψηφοφόρων. Συνεχίζοντας όμως μέχρι τέλους τη δημοσιονομική εξυγίανση της Ευρώπης και στη συνέχεια, αναπόφευκτα πλέον, εκείνη των άλλων υπερχρεωμένων χωρών, δεν θα κερδίσουμε τίποτα. Ακόμα και αν η ελληνική οικονομία σταθεροποιούνταν στο σημερινό της επίπεδο, οι γιγαντιαίες ανισότητες τις οποίες έχουν γεννήσει οι «μεταρρυθμίσεις» ανάμεσα στον ευρωπαϊκό Βορρά και στον ευρωπαϊκό Νότο θα επέμεναν. Και αυτό θα ίσχυε επίσης για την Ιταλία και για την Ισπανία αν γίνονταν «ανταγωνιστικές», όπως το εννοούν οι κανονισμοί της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) και της Ευρωπαϊκής Ενωσης.  

ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΔΙΑΜΑΧΗ. Θα διατυπώνονταν λοιπόν διεκδικήσεις αποζημιώσεων μέσω της αναδιανομής ή της «τόνωσης» της ανάπτυξης. Οι αποζημιώσεις αυτές θα είχαν τη μορφή δανείων ή διαρθρωτικών ενισχύσεων σε σχέση είτε με την περιφερειακή πολιτική είτε, τουλάχιστον, με την αποκατάσταση των σχέσεων που υπήρχαν πριν από την κρίση και τη διάσωση: μια διαμάχη για την αναδιανομή μετατοπισμένη στο επίπεδο των διακρατικών σχέσεων. Και αυτές οι διεκδικήσεις θα απευθύνονταν στη Γερμανία καθώς και σε ορισμένες μικρότερες χώρες όπως η Ολλανδία, η Αυστρία και η Φινλανδία – με τη Γαλλία να παρεμβαίνει ως «διαμεσολαβητής».

Θα άρχιζε έτσι μια μακροχρόνια διαμάχη, που θα προκαλούσε τη διάλυση της Ευρώπης. Οι δανειστές θα θεωρούσαν ότι τα ποσά που τους ζητούνται είναι υπερβολικά υψηλά, ενώ οι ευεργετούμενες χώρες θα έκριναν πως τα ποσά που λαμβάνουν είναι ανεπαρκή και μόνο με τίμημα ταπεινωτικούς περιορισμούς της εθνικής κυριαρχίας τους.

Αυτή η διαρθρωτική σύγκρουση θα υφίσταται όσο θα υπάρχει η νομισματική ένωση. Αν η τελευταία δεν διαλυθεί λόγω της προαναφερθείσας σύγκρουσης, είτε επειδή τα κράτη θα εμμείνουν πεισματικά στο «επιπόλαιο πείραμά» τους είτε επειδή ο γερμανικός τομέας εξαγωγών θα θεωρήσει πως πρέπει να προσκολληθεί μέχρι την τελική νίκη στην «ευρωπαϊκή ιδέα» του, τότε αυτός ο ιδεαλισμός θα προκαλέσει τη διάλυση της Ευρώπης. Το να μπει λοιπόν τέλος το συντομότερο δυνατόν στη νομισματική ένωση υπό τη σημερινή μορφή της είναι πάνω από όλα προς το συμφέρον της Γερμανίας – αν όχι το οικονομικό, τουλάχιστον το πολιτικό.  

Η κυβέρνηση Μέρκελ θα ήταν ενδεχομένως πρόθυμη να υποχρεώσει τους πολίτες της να δεχθούν την «ευρωπαϊκή ιδέα» μιας εσωτερικής υπερεθνικής αγοράς χωρίς υποτίμηση για τα γερμανικά μηχανήματα και τα αυτοκίνητα. Και το ίδιο, για εν μέρει διαφορετικούς λόγους, θα μπορούσε να κάνει η αντιπολίτευση στην Μπούντεσταγκ.

Ωστόσο το 2013 η ανάδυση στη γερμανική εσωτερική πολιτική ενός κόμματος εναντίον του ευρώ, της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), δεν το επέτρεψε. Στους κόλπους της νομισματικής ένωσης, οι αναγκαίες συνεισφορές στην ολοκλήρωση έφτασαν σε τέτοιο επίπεδο που ξεπερνούν μακράν τις δυνατότητες της Γερμανίας. Στις χώρες της μεσογειακής ζώνης, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, η Γερμανία είναι σήμερα περισσότερο μισητή από ό,τι έχει υπάρξει ποτέ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Σε ένα σύστημα όπου όλα όσα έπρεπε να εξυπηρετήσουν την ολοκλήρωση δεν θα γίνονταν γνωστά στο ευρύ κοινό, θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε να αποκρύπτουμε τις γερμανικές παραχωρήσεις σε βαθιές τεχνοκρατικές στοές, κάτι για το οποίο προσφέρεται ιδιαίτερα η ΕΚΤ. Αλλά και αυτό έγινε αδύνατο με τις εκλογές στην Ελλάδα. Οι φιλονικίες που μπορούμε να περιμένουμε γύρω από το «πρόγραμμα ανάπτυξης», τις μειώσεις χρέους και την αμοιβαιοποίηση του ρίσκου, θα εκτυλιχθούν υπό το αδυσώπητο φως της κοινής γνώμης, κάτω από τις κραυγές κινδύνου ή θριάμβου, ανάλογα με την περίπτωση, του AfD και σχεδόν όλων των κομμάτων στις υπερχρεωμένες χώρες.

Η νομισματική ένωση κονιορτοποίησε τη γερμανική ευρωπαϊκή πολιτική και τις επιτυχίες που είχε εξασφαλίσει για πολλές δεκαετίες. Αν δεν προσέξουμε, μπορεί επίσης να έχει καταστροφικές συνέπειες σε γεωστρατηγικό επίπεδο. Η Ρωσία είναι έτοιμη να δώσει στην Ελλάδα τα δάνεια που ενδεχομένως να της αρνηθεί η ΕΕ.

Η ίδια ιδέα θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε περίπτωση χρεοκοπίας του ελληνικού κράτους ή αν η χώρα αυτή αποκλειστεί από την ευρωπαϊκή νομισματική ένωση. Αν φτάναμε εκεί, θα βρισκόμασταν μπροστά σε μια μοναδική ασυμμετρία: όπως η ΕΕ, ενθαρρημένη από τις ΗΠΑ, προσπαθεί να βάλει πόδι στην Ουκρανία, έτσι και η Ρωσία θα μπορούσε να επιχειρήσει να δημιουργήσει στην Ελλάδα ένα προγεφύρωμα προς τη Δυτική Ευρώπη.  

ΒΑΛΤΟΣ ΑΛΛΗΛΟΚΑΤΗΓΟΡΙΩΝ. Καθεμία από τις δύο πλευρές θα ένιωθε τότε υποχρεωμένη να γεμίσει ένα βαρέλι δίχως πάτο στη ζώνη επιρροής της άλλης (οι Ελληνες θα είχαν εδώ λόγο να αναρωτηθούν γιατί Βρυξέλλες, Βερολίνο και λοιποί έχουν ακόμα χρήματα για μια Ουκρανία σε μεγάλο βαθμό ολιγαρχική αλλά όχι για μια Ελλάδα με αριστερή κυβέρνηση).

Η στιγμή της αλήθειας έφτασε για μια πολιτική της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης που ξέφυγε από κάθε έλεγχο, κινητήρας της οποίας ήταν το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Προκειμένου να μη μετατραπεί η Ευρώπη σε έναν βάλτο αλληλοκατηγοριών ανάμεσα στα έθνη, με τα σύνορα ανοικτά και ορατό ανά πάσα στιγμή τον κίνδυνο να καταβροχθιστεί από το εξωτερικό, πρέπει να εξολοθρεύσουμε αυτό το τέρας που λέγεται νομισματική ένωση.

Η εξολόθρευση αυτή πρέπει να γίνει στη βάση ενός κοινωνικού κεφαλαίου, πριν φτάσει να δηλητηριαστεί υπερβολικά η ατμόσφαιρα. Πώς θα το κάνουμε: να τι πρέπει να συζητήσουμε. Πρέπει να επιτραπεί στις χώρες του Νότου μια ήρεμη έξοδος, ίσως στο πλαίσιο ενός ευρώ του Νότου που δεν θα απαιτεί από αυτές «μεταρρυθμίσεις» καταστροφικές για τις κοινωνίες τους.

Οσο για εκείνους που τους διαλαλούσαν το εμπόρευμά τους στο ξεκίνημα της νομισματικής ένωσης, υποσχόμενοι πως θα μπορούσαν να απολαμβάνουν εσαεί δάνεια βγαλμένα από τα subprimes, πρέπει να το πληρώσουν. Το ίδιο και εκείνοι που γνώριζαν περί τίνος επρόκειτο και δεν είπαν τίποτα.

Αντί για τον ντε φάκτο κανόνα του χρυσού που χρησιμοποιούμε στη σχέση με τον ευρωπαϊκό Βορρά, πρέπει να εγκαθιδρύσουμε ένα νομισματικό καθεστώς που επιτρέπει την ελαστικότητα αποκλείοντας παράλληλα την αυθαιρεσία. Ολοένα και περισσότεροι οικονομολόγοι το αξιώνουν, ανάμεσά τους βαριά ονόματα όπως αυτό του αμερικανού Αλαν Μέλτζερ. Πρέπει να κάνουμε αυτό που χρειάζεται – όχι για να σώσουμε το ευρώ, αλλά για να σώσουμε την Ευρώπη.