Ο μεγάλος ύπνος της Ευρώπης

Χωρίς αμφιβολία, η λέξη δεν επιλέχθηκε στην τύχη: σε μια έκθεση για τις σχέσεις Ευρώπης – Ρωσίας που είδε το φως της δημοσιότητας στις 20 Φεβρουαρίου, η βρετανική Βουλή των Λόρδων ανακάλυψε «ένα ισχυρό στοιχείο υπνοβασίας» στη στάση της Ευρωπαϊκής Ενωσης απέναντι στην ουκρανική κρίση. Εχοντας διαπράξει «καταστροφικά λάθη στην ανάλυσή τους», τα κράτη-μέλη αιφνιδιάστηκαν από την πολιτική του Κρεμλίνου. Η αναφορά στην υπνοβασία θυμίζει αναπόφευκτα το βιβλίο του αυστραλού ιστορικού και καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Κρίστοφερ Κλαρκ «Οι υπνοβάτες: Πώς η Ευρώπη πήγε στον πόλεμο το 1914» (στα ελληνικά από τις Εκδ. Αλεξάνδρεια, βλ. και «Βιβλιοδρόμιο», σελ. 1-2). Το έργο γνώρισε τεράστια επιτυχία το 2014 σε ολόκληρη την Ευρώπη, γεγονός που μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η επιλογή των Λόρδων δεν είναι τυχαία. 
Η έκθεση αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο η Ρωσία άρχισε να απομακρύνεται σιγά σιγά από την Ευρώπη την τελευταία δεκαετία, χωρίς οι ευρωπαϊκές χώρες να το αντιληφθούν και χωρίς να φανταστούν τις συνέπειες. Ανάμεσα στις αιτίες αυτής της αδράνειας, αναφέρεται «η απώλεια της συλλογικής αναλυτικής ικανότητας». Κατά την ακρόασή του στη Βουλή των Λόρδων, ο βρετανός υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Ντέιβιντ Λίντιγκτον είχε αναγνωρίσει το βάσιμο της διαπίστωσης και είχε αποδώσει αυτή την αδυναμία στον τρόπο με τον οποίο «διάβασε» η Ευρώπη αρχικά τη Ρωσία του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ και στη συνέχεια του Μπόρις Γέλτσιν. Με άλλα λόγια, η βρετανική κυβέρνηση πίστεψε, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης στα τέλη του 1991, ότι η Ρωσία δεν αποτελούσε πλέον απειλή αλλά ούτε προτεραιότητα στην εξωτερική της πολιτική. 

Την ίδια αντίληψη ασπάστηκαν και οι λοιπές χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Ο Γάλλος Πιερ Βιμόντ, γενικός γραμματέας της ευρωπαϊκής διπλωματικής υπηρεσίας, επιβεβαίωσε αυτή την αδυναμία ομολογώντας στους βρετανούς Λόρδους ότι «είχε εντυπωσιαστεί από το επίπεδο της ανάλυσης» στην ευρωπαϊκή υπηρεσία σε σχέση με το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών. Αυτή η εξαιρετικά αισιόδοξη ανάγνωση για το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την εισδοχή της Ρωσίας στο μπλοκ των δημοκρατικών χωρών είναι μία από τις βασικές αιτίες του απότομου τρόπου με τον οποίο ξύπνησε η Ευρώπη από την ουκρανική κρίση. Παρασυρμένες από την ευφορία της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη επαναπαύθηκαν. Η ανάληψη της εξουσίας από τον Βλαντίμιρ Πούτιν το 2000 δεν μετέβαλε αυτή τη θεώρηση. Η ΕΕ ήταν τότε πολύ απασχολημένη με τη δημιουργία της ευρωζώνης, καθώς και τη διεύρυνση στην Κεντρική Ευρώπη και στις Χώρες της Βαλτικής. 
Οι πρώτες ενδείξεις  φάνηκαν το 2007 όταν ο ρώσος πρόεδρος εκφώνησε μια πολύ σκληρή ομιλία στη Διάσκεψη του Μονάχου για την Ασφάλεια, όπου αποκάλυψε το επεκτατικό όραμά του. Η επέμβαση στη Γεωργία τον επόμενο χρόνο δεν εμπόδισε τον γάλλο πρόεδρο Νικολά Σαρκοζί να δρομολογήσει την πώληση δύο ελικοπτεροφόρων Mistral στη Ρωσία. Την ίδια χρονιά στη Σύνοδο Κορυφής του Βουκουρεστίου η Γαλλία και η Γερμανία εμπόδισαν την περαιτέρω διεύρυνση του ΝΑΤΟ για να καθησυχάσουν τη Ρωσία. Οπως αποδείχθηκε στη συνέχεια, η πολιτική αυτή δεν είχε πολλά αποτελέσματα.

Το ξύπνημα που άργησε να έρθει
Στις αρχές της δεκαετίας του 2010 η Ευρώπη προχωρούσε στη σύναψη συμφωνιών σύνδεσης με χώρες γειτονικές στη Ρωσία. Ακόμη και τότε, όμως, δεν είχε αντιληφθεί ότι η Ουκρανία δεν ήταν για τη Μόσχα ένας απλός γείτονας. Παρά το γεγονός ότι το 2013 ο Πούτιν προχώρησε στον εκσυγχρονισμό του ρωσικού στρατού και πίεζε εμπορικά την Ουκρανία, η Ευρώπη συνέχιζε να υπνοβατεί. Η προσάρτηση της Κριμαίας την έπιασε στον ύπνο. Σήμερα επιτέλους είναι σαφές για την Ευρώπη ότι, όπως την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, υπάρχουν δύο αντικρουόμενες αντιλήψεις για την παγκόσμια τάξη. Και ότι η σύγκρουσή τους θα διαρκέσει για καιρό.

Το «reset» είναι νεκρό γράμμα
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, αν και πολύ απορροφημένες από την άνοδο της Κίνας, δεν έχασαν από το οπτικό τους πεδίο τη Ρωσία. Η πρότασή τους, όμως, το 2009, να ξεκινήσουν οι διμερείς σχέσεις από μηδενική βάση, το περίφημο «reset», είναι σήμερα νεκρό γράμμα