Το δίλημμα της διαπραγμάτευσης

Ο ένας λέει: «Δεν μπορώ να συνεχίσω να εφαρμόζω μια πολιτική, ένα πρόγραμμα, που έχει πρόσφατα απορρίψει με την ψήφο του ο λαός μου. Η λαϊκή εντολή που έλαβα δεν μου το επιτρέπει». Ο άλλος απαντά: «Δεν θα υπήρχε Ευρώπη αν κάθε φορά που σε μία από τις χώρες – μέλη της γίνονται εκλογές άλλαζαν οι κανόνες και οι συμφωνίες. Και οι άλλες 18 κυβερνήσεις της ευρωζώνης έχουν κι αυτές λαϊκή εντολή, από εκλογές προέκυψαν».

Ο διάλογος είναι, φυσικά, μέρος μιας διαπραγμάτευσης. Ο ένας επικαλείται τη λαϊκή εντολή για να διαπραγματευθεί αλλαγές όσο γίνεται μεγαλύτερες σε ένα ανυπόφορο πλαίσιο συμφωνιών και δεσμεύσεων που πρέπει με κάποιον τρόπο να τηρήσει. Ο άλλος επικαλείται τους απαραβίαστους κανόνες για να ελαχιστοποιήσει τις αλλαγές που ξέρει ότι δεν μπορεί εντελώς να αποφύγει.

Μα πέρα από το άμεσα διαπραγματευτικό πλαίσιο, αυτή η συζήτηση έχει και μια ευρύτερη διάσταση – οντολογικού σχεδόν χαρακτήρα για την Ευρώπη. Θέτει ξανά, πρακτικά, ένα θέμα που τίθεται χρόνια τώρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ενα κρίσιμο ερώτημα: Οι ευρωπαϊκοί λαοί έχουν εκτός από το δικαίωμα να ψηφίζουν τους εκπροσώπους τους και το δικαίωμα να αλλάζουν την πολιτική που αυτοί εφαρμόζουν; Ή η πολιτική, τουλάχιστον εκείνη που αφορά στον μακροοικονομικό ορίζοντα, βρίσκεται εκτός δημοκρατικού ελέγχου, εκτός λαϊκής κυριαρχίας;

Πάνε δώδεκα χρόνια τώρα, όταν ακόμη το ευρωπαϊκό όνειρο έμοιαζε ανέφελο, πολύ πριν από την κρίση, τα Μνημόνια και τις τρόικες, που ο Ζαν Πολ Φιτουσί είχε θέσει το ίδιο ερώτημα. Πώς μπορεί να κυβερνιέται δημοκρατικά μια Ευρώπη που στηρίζεται σε κανόνες κι όχι σε επιλογές; Πώς μπορούμε να υπερβούμε το παράδοξο της ενωμένης Ευρώπης, όπου ενώ η δημιουργία της προϋποθέτει σημαντικές εκχωρήσεις κυριαρχίας εκ μέρους των κρατών που την αποτελούν, η κυριαρχία που χάνεται σε εθνικό επίπεδο δεν αναπληρώνεται από μια άλλη, δημοκρατικά νομιμοποιημένη, ευρωπαϊκή κυριαρχία; Οπου «οι εθνικές δημοκρατίες δέχονται να δέσουν τα χέρια τους προκειμένου να δημιουργηθεί μια ευρωπαϊκή πολιτεία, η οποία όμως δεν κυβερνάται με βάση τις δημοκρατικές αρχές»;

Τα ερωτήματα αυτά, υπαρκτά εξαρχής, απέκτησαν έναν άλλο, πολύ πιο επείγοντα χαρακτήρα στα χρόνια μετά την κρίση. Καταγράφηκαν με ένταση στις ευρωπαϊκές εκλογές της περασμένης άνοιξης. Και τίθενται ξανά, πιεστικά, αυτές τις μέρες στο πλαίσιο της νέας ελληνικής κρίσης. Φυτρώνουν ξανά στις πλατείες των ελληνικών πόλεων και στις σκοτεινές αίθουσες των συνεδριάσεων στις Βρυξέλλες.

Ετσι, έρχονται ξανά στον αφρό και οι δύο, εξαρχής και θεμελιακά αντίθετες απαντήσεις στο ευρωπαϊκό δημοκρατικό παράδοξο. Εκείνη που νοσταλγεί την παλιά τάξη πραγμάτων, τα εθνικά κράτη και την κυριαρχία τους. Κι εκείνη που ονειρεύεται μια πληρέστερη, πολιτικά αρτιότερη ενοποίηση, όπου η ευρωπαϊκή οικονομική και νομισματική εξουσία τίθεται υπό δημοκρατικό έλεγχο, όπου οι απρόσωποι ευρωπαϊκοί θεσμοί αποκτούν δημοκρατικό περιεχόμενο. Με ακόμη μεγαλύτερη εκχώρηση δικαιωμάτων των εθνικών δημοκρατιών προς την ευρωπαϊκή πολιτεία φυσικά. Αλλά όπου η εκχώρηση αυτή αναπληρώνεται με τη δημοκρατική ανασυγκρότηση της πολιτείας αυτής.

Η ένταση ανάμεσα στις δύο διαφορετικές απαντήσεις δεν παράγεται στην Αθήνα. Διατρέχει την Ευρώπη από τη μια άκρη ώς την άλλη τα τελευταία χρόνια. Απλώς, αυτήν τη στιγμή δεν είναι πουθενά τόσο φορτισμένη όσο στην Ελλάδα – και γύρω από την Ελλάδα. Η Ελλάδα είναι αυτή την ώρα το σύμβολο μιας σύγκρουσης όχι μόνο γύρω από την πολιτική της λιτότητας, αλλά και γύρω από την υπέρβαση του δημοκρατικού ελλείμματος στην Ευρώπη.

Και το δίλημμα της νέας ελληνικής κυβέρνησης – πέρα από τα τρέχοντα και τα πρακτικά μιας δύσκολης διαπραγμάτευσης κι ενός ακόμη δυσκολότερου συμβιβασμού – είναι να επιλέξει με σαφήνεια το κλειδί στο οποίο θα κουρδίσει τη διεκδίκησή της. Θα κινητοποιήσει τις δυνάμεις της «περισσότερης Ευρώπης», μιας «δημοκρατικής Ευρώπης», που δίνει δημοκρατική νομιμοποίηση στους κανόνες και τις αρχές που τους τηρούν; Ή θα μετατραπεί σε σύμβολο και πηγή έμπνευσης όλων όσων, εντός και εκτός συνόρων – που τη χειροκροτούν ήδη -, νοσταλγούν την παλιά καλή εποχή των εθνικών κυριαρχιών;