[Επιφυλλίδες] Το μετέωρο άλμα του υπνοβάτη

Αν ήταν στο χέρι μου, θα συμβούλευα όλους τους πρωταγωνιστές των τρεχουσών εξελίξεων, Ελληνες και ξένους, να διαβάσουν εσπευσμένα το βιβλίο του Κρίστοφερ Κλαρκ «Οι υπνοβάτες», που περιγράφει καταλεπτώς πώς η Ευρώπη διολίσθησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σημερινή κρίση της ευρωζώνης έχει εντυπωσιακές αναλογίες με την ιουλιανή κρίση του 1914 και ο συγγραφέας το επισημαίνει αυτό στο τέλος του βιβλίου του (χωρίς να παρατραβάει τον παραλληλισμό). Το μάθημα που βγαίνει από την ανάλυσή του είναι πώς μια ιστορική καταστροφή μπορεί να προέλθει από ένα «ατύχημα».

Υπήρχαν τότε, όπως υπάρχουν και σήμερα, αντικειμενικοί λόγοι για μια τρανταχτή ευρωπαϊκή ρήξη. Αλλά δεν την έκαναν νομοτελειακή, γιατί υπήρχαν και αντικειμενικοί λόγοι για την αποφυγή της. Οπωσδήποτε κανένας δεν την ήθελε, ούτε την περίμενε σε τέτοια κλίμακα. Η συμφορά προέκυψε από ένα πλήθος αστάθμητων παραγόντων, όπως η μεγάλη διασπορά των κέντρων διαμόρφωσης της πολιτικής μέσα στην ίδια χώρα και οι διακυμάνσεις του συσχετισμού της δύναμής τους, η στενή οπτική κορυφαίων ιθυνόντων, η παρερμηνεία των προθέσεων του αντιπάλου, το επικίνδυνο φλερτ με δυναμικές λύσεις τοπικού χαρακτήρα. Πίσω από όλα αυτά βρίσκονταν αισθήματα, πολιτισμικές προκαταλήψεις, εθνικές εμμονές, προσωπικές αδυναμίες, ψυχικές εντάσεις που επαμφοτέριζαν ανάμεσα στον φόβο του πολέμου και την κρυφή επιθυμία του ως πυρφόρου αρχαγγέλου της «κάθαρσης». Δύο πλέγματα μάλλον αβέβαιων συμμαχιών παγιώθηκαν και ενεργοποιήθηκαν ξαφνικά με την παρόξυνση αυτών των διαθέσεων από ένα συμβάν (τη διπλή δολοφονία στο Σαράγεβο) που δεν χρειαζόταν να είναι, και σε διαφορετικό κλίμα δεν θα ήταν, τόσο καταλυτικό.

Αυτό μας υπενθυμίζει ότι οι διαχειριστές μιας διεθνούς κρίσης δεν λειτουργούν με αμιγώς ορθολογικά κριτήρια. Υπάρχουν αναμφίβολα αντικειμενικές, επαρκώς αναλυμένες αιτίες για την κρίση του ευρώ και της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αλλά οι συναφείς αποφάσεις που πάρθηκαν ή θα παρθούν μπορεί να μην ανταποκρίνονται σε κάποια προσχεδιασμένη στρατηγική. Μπορεί να εκλογικεύουν τάσεις του θυμικού και να οδηγούν σε αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Εχουν τονιστεί επανειλημμένα η βαθμιαία ψυχική αποξένωση του ευρωπαϊκού Βορρά από τον ευρωπαϊκό Νότο, η γερμανική ψύχωση με τη λιτότητα και οι ρίζες της στο τραύμα του προπολεμικού υπερπληθωρισμού κ.λπ. Υπάρχουν όμως και στην πρωταγωνίστρια της ευρωκρίσης Ελλάδα διαθέσεις και σύνδρομα ικανά να προκαλέσουν καταστροφικές εξελίξεις.

Σταθερές παράμετροι της εθνικής νοοτροπίας και συμπεριφοράς μας, όπως η δυσπιστία και μνησικακία απέναντι στη Δύση (ας αφήσουμε τον θεωρητικά θεμελιωμένο αντιδυτικισµό), η µεγαλοµανία, ο ελληνικός εξαιρετισµός και «αναδελφισμός», αποτυπώνονται ήδη στο πρόσωπο της νέας κυβέρνησης. Μια μερίδα της έχει διαπαιδαγωγηθεί πολιτικά και πολιτισμικά με το παραδοσιακό πνεύμα της ελληνικής κομμουνιστικής Αριστεράς, που βλέπει στη Δύση μόνο τη μήτρα του επάρατου καπιταλισμού και ιμπεριαλισμού, όχι και του Διαφωτισμού. Μια άλλη μερίδα, η οποία τέμνει στις παρυφές την προηγούμενη, εκπροσωπεί έναν φοβικό εθνικισμό, που έχει και αυτός αντιδυτικό πρόσημο και προσβλέπει στην πατρωνία (υποστήριξη τη λέει) ενός «αντίπαλου δέους» της Δύσης. Μια τρίτη μερίδα, τέλος, εκφράζει έναν μεταμοντέρνο βολονταρισμό, που είναι εν μέρει καρπός της «κινηματικής» δράσης των τελευταίων δεκαετιών στα σχολεία και τα ΑΕΙ και έχει μεγάλη εμπιστοσύνη στις θεαματικές επικοινωνιακές ενέργειες για την άσκηση πολιτικής. Το όλο μείγμα είναι ανησυχητικό.

Ο Νίτσε έλεγε ότι δεν υπάρχει δημιουργία χωρίς κάποια μορφή λήθης. Πράγματι, για να γεννηθεί κάτι καινούργιο, η μνήμη πρέπει να απαλλαγεί από το έρμα του παρελθόντος. Αυτό ήταν πάντοτε ένα από τα προβλήματα της εθνικής ζωής μας. Αλλά ούτε τα τυφλά άλματα είναι δημιουργικά. Δυστυχώς, και αυτό επίσης συνιστά ένα επανερχόμενο πρόβλημα στην Ιστορία μας.