Ο αιώνιος καθηγητής

«Τέσσερα πράγματα με έμαθε ο πατέρας μου. Πρώτα να είμαι έντιμος, δεύτερον να είμαι δίκαιος, τρίτον γενναιόδωρος και τέταρτον σκληρός. Εκείνος ήταν. Και εγώ, ολόκληρη τη ζωή μου, προσπάθησα να του μοιάσω». Τα λόγια αυτά ανήκουν στον διαπρεπή οικονομολόγο, τον μακροβιότερο διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος, τον πολιτικό της συναίνεσης. Τον καθηγητή, όπως ο ίδιος ο Ξενοφών Ζολώτας προτιμούσε να τον αποκαλούν.

Είχε συμπληρώσει έναν αιώνα όταν, το 2004, έφυγε από τη ζωή. Σήμερα, δέκα χρόνια από τον θάνατό του και 110 από τη γέννησή του, η Τράπεζα της Ελλάδος τιμά τον Ξενοφώντα Ζολώτα με μία έκθεση για τους σταθμούς της ζωής του. Σταθμούς και για την ιστορική πορεία ολόκληρης της χώρας. «ΤΑ ΝΕΑ» παρουσιάζουν αποσπάσματα από τον δίγλωσσο κατάλογο, που εξέδωσε για την έκθεση το Κέντρο Πολιτισμού, Ερευνας και Τεκμηρίωσης της Τραπέζης της Ελλάδος.

Η ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΙΑ. Οι απόψεις του Ξενοφώντα Ζολώτα, που επηρέασαν την οικονομική και την πολιτική πορεία της Ελλάδας, εξακολουθούν μέχρι τις ημέρες μας να είναι εξαιρετικά επίκαιρες. Βασικό στοιχείο του χαρακτήρα του υπήρξε η τάση του να επιτυγχάνει συγκλίσεις. Αυτή ήταν και η επιδίωξή του όταν το 1989 ανέλαβε πρωθυπουργός στην οικουμενική κυβέρνηση. «Ανέλαβε κυβερνητικά αξιώματα, διαπνεόμενος από υψηλό αίσθημα ευθύνης και επιδεικνύοντας αγωνιστικότητα και μετριοπάθεια» σημειώνει ο σημερινός διοικητής της Τράπεζας, Γιάννης Στουρνάρας.

Οπως αναφέρει και ο κατάλογος, «το βασικότερο επίτευγμα της κυβέρνησης Ζολώτα ήταν ότι, μέσω της συζήτησης των οικονομικών ζητημάτων σε διαπαραταξιακές επιτροπές, της θεμελίωσης ενός νέου τρόπου διαχείρισης της οικονομικής πολιτικής και της διακήρυξης της ανάγκης μεταβολής πορείας, πυροδότησε την απαραίτητη αλλαγή αντιλήψεων».

Ο Ζολώτας έλεγε ότι «το πρόβλημα της ελληνικής οικονομίας είναι μακροχρόνιο και δεν είμαστε ταχυδακτυλουργοί» και ότι χρειαζόταν «χρόνια αγωγή και όχι επιπολαιότητες». Επίκαιρη όσο ποτέ είναι και η άποψή του, σύμφωνα με την οποία υποστήριζε: «Θεωρώ πατριωτικό καθήκον όλων των Ελλήνων κάθε παρατάξεως όπως συμβάλλουν εις την ανάσχεσιν της κακώς εννοουμένης πολιτικοποιήσεως των οικονομικών προβλημάτων της χώρας».

Η αντίδραση όμως των πολιτικών αρχηγών στις προτάσεις του δύο φορές στις αρχές του 1990 τον έκανε να συνειδητοποιήσει τις βραχυχρόνιες σκοπιμότητες των κομμάτων που τον στήριζαν και να αποχωρήσει από το πολιτικό προσκήνιο τον Απρίλιο του ίδιου έτους.

Αντιμέτωπος με την πολιτικοποίηση της οικονομίας βρέθηκε και σε άλλες στιγμές της σταδιοδρομίας του. Είναι ενδεικτικό ότι από το 1978, πρώτο έτος θέσπισης νομισματικού στόχου, δηλαδή ορίου αύξησης της προσφοράς χρήματος, ο Ζολώτας τόνιζε την ανάγκη περιορισμού των μισθολογικών αυξήσεων, λέγοντας μάλιστα ότι ο δημόσιος τομέας έπρεπε να δώσει το καλό παράδειγμα προς αυτή την κατεύθυνση.

Παρά τις εισηγήσεις του, η δημοσιονομική πολιτική και η πολιτική μισθών προσέλαβαν έντονα επεκτατικό χαρακτήρα. Οι δημόσιες δαπάνες αυξήθηκαν λόγω των εισαγωγών πετρελαίου και από το 1978 άρχισαν να καταγράφονται ελλείμματα στον τακτικό προϋπολογισμό, τα οποία αυξάνονταν με επιταχυνόμενο ρυθμό όσο πλησίαζαν οι εκλογές του 1981. Ο εκλογικός κύκλος είχε αρχίσει να επηρεάζει την οικονομική πολιτική.

ΤΟ ΙΔΑΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. Ο ίδιος υποστήριζε ότι πρέπει να δίνεται μεγάλη σημασία στην ιδιωτική πρωτοβουλία και στην ελεύθερη οικονομία. Ιδανικό σύστημα ήταν για τον Ζολώτα εκείνο που θα διαμόρφωνε το θεσμικό πλαίσιο που θα μεγιστοποιούσε την κοινωνική ευημερία, δηλαδή ο «φιλελεύθερος σοσιαλισμός». Κατά τη γνώμη του, η κοινωνικοπολιτική ευημερία μιας χώρας στηριζόταν σε τρεις πυλώνες: στην παραγωγικότητα, στην ελευθερία και στην κοινωνική δικαιοσύνη.

Το κράτος έπρεπε, κατά τον Ζολώτα, να συμπληρώνει την ιδιωτική πρωτοβουλία. Επρεπε ακόμη να υπάρχει σαφής διαχωρισμός των ορίων της πολιτικής για την οικονομική ανάπτυξη και της κοινωνικής πολιτικής. Ο Ζολώτας ήταν επίσης ο κυριότερος υποστηρικτής της εκβιομηχάνισης της Ελλάδας τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη. Το μέλλον της χώρας βρισκόταν κατ’ αυτόν στη βιομηχανία και μάλιστα στην εξαγωγική.

Ιδιαίτερη υπήρξε επίσης η συμβολή του στον εξευρωπαϊσμό της ελληνικής οικονομίας και στην ένταξη στην ΕΟΚ. Η ένταξη της χώρας στην ευρωπαϊκή οικογένεια γινόταν, κατά τον Ζολώτα, σε περίοδο κρίσης τόσο για την παγκόσμια οικονομία όσο και για την Ελλάδα. Η ελληνική οικονομία, ωστόσο, «δεν εισέρχεται για να γίνει βάρος στην Κοινότητα», όπως έλεγε.

Τα οφέλη και για τις δύο πλευρές ήταν πολιτικά και οικονομικά. Η ελληνική βιομηχανία αποκτούσε το πλεονέκτημα των εξαγωγών στη μεγάλη ευρωπαϊκή αγορά, ενώ η ελληνική γεωργία θα ξεπερνούσε, κατά τη γνώμη του, τις διαρθρωτικές αδυναμίες της με την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Η ΕΟΚ, από την άλλη, αναβαθμιζόταν πολιτικά, ενσωματώνοντας στους κόλπους της μια οικονομία γνωστή για τον δυναμισμό και την προσαρμοστικότητά της.

Μόνο πρόβλημα για την ευρωπαϊκή, πλέον, Ελλάδα αποτελούσε ο τρόπος λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης και το έλλειμμα καλής οργάνωσης στον δημόσιο τομέα και στις ΔΕΚΟ. Εκεί απαιτούνταν, κατά τον ίδιο, πρωτοβουλίες προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί το κόστος της προσχώρησης στην ΕΟΚ για την ελληνική οικονομία και κοινωνία.

ΤΟ ΣΤΟΙΧΗΜΑ. Η ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας ήταν γι’ αυτόν ένα στοίχημα που έπρεπε να κερδίσει η ελληνική επιχειρηματική τάξη. Μέχρι το τελευταίο συγγραφικό του έργο ο Ζολώτας τόνιζε τη σημασία της πλήρους ενσωμάτωσης της ελληνικής οικονομίας στην ΕΕ και την προσαρμογή της στην οικονομική πολιτική της Ενωσης.Παρά τα αξιώματα που ανέλαβε, δεν εγκατέλειψε ποτέ τα ακαδημαϊκά του καθήκοντα. Ολα τα χρόνια μέχρι τη συνταξιοδότησή του λόγω ορίου ηλικίας, το 1968, ο καθηγητής Ζολώτας βρισκόταν ανελλιπώς στην πανεπιστημιακή του έδρα. Εγραψε εκατοντάδες άρθρα, μελέτες και βιβλία, ενώ ήταν ο πρώτος οικονομολόγος που εξέδωσε το 1942 ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό σύγγραμμα, κατάλληλο για διδασκαλία σε φοιτητές – τη «Θεωρητική Οικονομική».

Η πιο σημαντική παρακαταθήκη για την ελληνική οικονομική σκέψη είναι η άποψή του ότι η οικονομική επιστήμη μπορεί να βελτιώσει τις κοινωνικές και τις οικονομικές συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων γενικά και των Ελλήνων ειδικότερα. Αποτελεί κοινό τόπο για όλους ότι ο Ξενοφών Ζολώτας ήταν ένας από τους πιο χαρισματικούς Ελληνες του 20ού αιώνα, που συνέβαλε στην οικονομική μεταμόρφωση της χώρας.

Τιμητική εκδήλωση Τη Δευτέρα 15 Δεκεμβρίου η Τράπεζα της Ελλάδος διοργανώνει στην Αίθουσα Γενικών Συνελεύσεων στις 18.00 τιμητική εκδήλωση για τον Ξενοφώντα Ζολώτα με ομιλητές τον διοικητή Γιάννη Στουρνάρα, τον καθηγητή της Ιστορίας Οικονομικών Θεωριών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Μιχάλη Ψαλιδόπουλο και τον πρώην διευθυντή της τράπεζας και στενό συνεργάτη του Ζολώτα, Νίκο Αλεξόπουλο. Την Τρίτη 16 Δεκεμβρίου ξεκινά στο Μουσείο της Τραπέζης της Ελλάδος  (Αμερικής 3) η έκθεση με τίτλο «Ο Καθηγητής και η Τράπεζα της Ελλάδος». Η έκθεση θα είναι ανοικτή Τρίτη, Τετάρτη και Παρασκευή από 09.00 έως 15.00 και κάθε Πέμπτη από τις 09.00 έως τις 19.00.