Αναζητώντας μια νέα ταυτότητα

«Εμείς δεν έχουμε τους τόπους του πετρελαίου (oily land), έχουμε τους Αγίους Τόπους (holy land)». Η ρήση αποδίδεται στον Σιμόν Πέρες. Είναι, μάλλον, από εκείνες τις μεγάλες αλήθειες που μπορούν να ειπωθούν μόνο με τη μορφή ανεκδότου. Και που απεικονίζει εν πολλοίς το πρόβλημα του Παλαιστινιακού: η Ιερουσαλήμ και τα σύμβολά της που αλληλοεξουδετερώνονται. Θα μου το συνοψίσει ένα βράδυ μια νεαρή Εβραία που ασφυκτιούσε στην Ιερουσαλήμ και, όπως πολλοί νέοι ομόφυλοί της, εγκαταστάθηκε στη «Σίλικον Βάλεϊ της Μέσης Ανατολής», το Τελ Αβίβ: «Ολα είναι πιο ακραία στην Ιερουσαλήμ, αλλά δεν το λέμε παραέξω…»

Αν είχε δίκιο ο Ρεζίς Ντεμπρέ στο «Οδοιπορικό στις χώρες της Βίβλου» (εκδ. Πόλις) ότι η Ιερουσαλήμ είναι «το προκεχωρημένο φυλάκιο της Δύσης στην Ανατολή και γωνιά της Ανατολής σφηνωμένη στη σάρκα της Δύσης, αυτή η γη που δεν είναι σαν τις άλλες, τις εμπεριέχει όλες», τότε υπάρχει λόγος που οι Ισραηλινοί αποφεύγουν να μιλούν για τη σύγκρουση με τους Παλαιστινίους. Και που φαίνεται να βαρέθηκαν να τους ερμηνεύουν όλοι υπό το πρίσμα της σύγκρουσης. Τουλάχιστον, (όπως προκύπτει από την επίσκεψη στο Ισραήλ που οργάνωσε το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών για 32 ευρωπαίους βουλευτές, ακαδημαϊκούς, δημοσιογράφους και επιχειρηματίες), δεν θέλουν οι Ευρωπαίοι να τους βλέπουν έτσι. Ζαλισμένες από την κατάσταση διαρκούς πολέμου οι νεότερες γενιές του Κράτους του Ισραήλ κάνουν φιλότιμες προσπάθειες να αναζητήσουν την ταυτότητά τους όχι μόνο στην εβραϊκή συνείδηση, αλλά και στο πώς τοποθετούνται απέναντι στο  κράτος και στην πολιτική του. Με απλά λόγια, αναζητούν ένα νέο brandname για τους εαυτούς τους και τη χώρα.

Λίγες ημέρες μετά τη δολοφονική επίθεση σε συναγωγή της Ιερουσαλήμ, η ατμόσφαιρα στην πόλη είναι εμφανώς φορτισμένη. Οι ισραηλινοί ξεναγοί στην περίκλειστη από τείχη παλιά πόλη διηγούνται αποσπάσματα και ιστορίες από τη Βίβλο και επιδεικνύουν με φαινομενική ουδετερότητα τη χριστιανική και την εβραϊκή γειτονιά. Ομως τίποτα στην Ιερουσαλήμ δεν είναι ουδέτερο. Εκτός, ίσως, από το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο που λειτουργεί ως buffer zone ανάμεσα σε Ισραηλινούς και Παλαιστινίους. Την «ουδέτερη» ξενάγηση διακόπτει η θέα του Θόλου του Βράχου που βρίσκεται δίπλα στο Τέμενος Αλ Ακσά και δεσπόζει πάνω από το Τείχος των Δακρύων (δυτικό τείχος). Οσο για το θέαμα των προσκυνητών που γέρνουν τα κεφάλια τους πάνω στο θαυματουργό τείχος – χωρισμένο σε ανδρική και γυναικεία πτέρυγα – αυτό διακόπτεται βίαια από τα παρακείμενα σημεία ελέγχου και τους μεταλλικούς ανιχνευτήρες που σε προσγειώνουν ανώμαλα στην πραγματικότητα. Εδώ είναι το πεδίο της μάχης. Και δεν αρέσει στους Ισραηλινούς να το αναδεικνύουν. Προτιμούν την εικόνα του αυτοδημιούργητου έθνους που τα έφτιαξε όλα από το μηδέν, την επίδειξη μιας ισχυρής αυτοπεποίθησης που φωνάζει ότι αν κατάφεραν να ιδρύσουν μια δημοκρατία ανάμεσα σε μια συστάδα εχθρικών κρατών, τότε μπορούν όλα να τα κάνουν.

Κάπως έτσι, το ευαγγέλιο του σύγχρονου Ισραήλ δεν είναι η Βίβλος, ούτε η Τορά. Είναι το βιβλίο «Start-up nation» των Νταν Σένορ και Σαούλ Σίνγκερ που εξηγεί πώς ένα κράτος οκτώ εκατομμυρίων ανθρώπων περικυκλωμένο μόνο από εχθρούς έχει καταφέρει να γεννήσει περισσότερες εταιρείες start-up από χώρες όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, ο Καναδάς, η Κορέα και η Βρετανία. Η απάντηση για τους συγγραφείς του βιβλίου που διαφημίζεται παντού στο Ισραήλ δεν είναι ούτε η περίφημη ενότητα των Εβραίων ούτε το ταλέντο τους. Είναι η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και η μετανάστευση. Η αλήθεια είναι ότι οι νέοι συμβιβάζονται από νωρίς με την ιδέα της υποχρεωτικής στράτευσης (δύο χρόνια για τις γυναίκες, τρία για τους άνδρες). Πρώτα η θητεία και στη συνέχεια, όπως μου εξηγεί μια νεαρή φοιτήτρια Καλών Τεχνών, είτε ταξίδι με σακίδιο στην Ινδία, είτε κατευθείαν σπουδές με ενδιάμεση στάση ένα εξάμηνο στην Ευρώπη μέσω του προγράμματος Εράσμους.

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΙΣΤΗ. Λίγο έξω από την Ιερουσαλήμ βρίσκεται το Beit Halochem (το Σπίτι του Πολεμιστή), ένα από τα τέσσερα κέντρα αποκατάστασης και κοινωνικής ενσωμάτωσης των περίπου 51.000 βετεράνων του Ισραήλ. Εχει δημιουργηθεί με πρωτοβουλία των βετεράνων Ισραηλινών και των οικογενειών τους. Ανθρωποι με ακρωτηριασμένα χέρια και πόδια, ή με παραμορφωμένα πρόσωπα έρχονται εδώ κάθε μέρα για να υποστηριχθούν σωματικά και ψυχολογικά. Για τους ευρωπαίους αμφισβητίες που, όπως λένε οι Ισραηλινοί, “επικρίνουν το Ισραήλ από την ασφάλεια των ευρωπαϊκών συνόρων”, εδώ βρίσκεται η απόδειξη ότι η χώρα βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση πολέμου. «Εμείς πληρώνουμε τεράστιο τίμημα για να υπάρχει το Κράτος του Ισραήλ. Πρέπει να είμαστε διαρκώς σε κατάσταση πολέμου. Αλλά το κάνουμε γιατί είναι ο μόνος τρόπος να υπάρχουμε», λέει πάνω στο αναπηρικό του καροτσάκι ο Ρόι Μπεν Τολίλα, πρώην στέλεχος επίλεκτης ομάδας κομάντο που αποσπούσε μέλη της Χαμάς από τα παλαιστινιακά εδάφη. Ο Τολίλα έμεινε ανάπηρος από τη μέση και κάτω σε μια από τις ειδικές επιχειρήσεις όταν ήταν 23 ετών. Και δεν είναι ο μόνος. Αυτή είναι περίπου η ιστορία πολλών εκπροσώπων της δεύτερης και τρίτης γενιάς Ισραηλινών.

Η ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΣ. Τουλάχιστον στην Ιερουσαλήμ. Γιατί όσο απομακρύνεσαι από τους Αγίους Τόπους και ταξιδεύεις βόρεια προς την παραλιακή ζώνη, τόσο πιο φρέσκος είναι ο αέρας που φυσάει. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι νέοι έχουν εγκαταλείψει την ασφυκτική Ιερουσαλήμ και έχουν εγκατασταθεί στο Τελ Αβίβ. Εδώ είναι το κέντρο των start-up, ο κόμβος των νέων ιδεών και της καινοτομίας. Οι συναγωγές είναι διακριτικά χωροθετημένες στην πόλη. Στα μπαλκόνια των σπιτιών θα δεις περισσότερες σημαίες του γκέι κινήματος (στα χρώματα του ουράνιου τόξου) παρά του άστρου του Δαβίδ. Στο Τελ Αβίβ, μια πόλη που μοιάζει πράγματι ευρωπαϊκή, είναι σαν να μην υπάρχει σύγκρουση. Μια ώρα μακριά από το φορτίο – θρησκευτικό, πολιτικό, ιστορικό υπαρξιακό – της Ιερουσαλήμ, ο κόσμος ζει σαν να μην υπάρχει αύριο. Τα μπαρ και τα κλαμπ ξενυχτούν και σφύζουν από ζωή. «Είμαστε σε πόλεμο, πρέπει να εκτονωνόμαστε», μου λέει ένα βράδυ μια νεαρή Ισραηλινή.

Ο πόλεμος είναι δίπλα. Αλλά στη Νέα Υόρκη της Μέσης Ανατολής – όπως την αποκαλεί η παρούσα δημοτική Αρχή –  όπου αρχίζουν να ξεφυτρώνουν ουρανοξύστες, ο κόσμος θέλει να ζήσει. Και κυρίως να ξεχάσει. Τα μπαρ είναι γεμάτα κάθε βράδυ, η γειτονιά πίσω από τη Μεγάλη Συναγωγή είναι trendy και η πρώτη εβραϊκή πόλη, όπως την αποκαλούν εδώ (ήταν η πρώτη όπου οι Εβραίοι αυτοδιαχειρίστηκαν και της οποίας η γλώσσα ήταν τα εβραϊκά) έχει το υψηλότερο κατά κεφαλήν (1.700) ποσοστό αδειών πώλησης αλκοόλ σε μητροπολιτική περιοχή στον κόσμο! Το Τελ Αβίβ έχει πλέον και τον δικό του αστικό μύθο της νύχτας, το ποτό tubi 60, μια μείξη αλκοόλ με λεμόνι και βότανα.

Η δημοτική Αρχή και ο αντιδήμαρχος Ασάφ Ζαμίρ, ένας 34άρης αναθρεμμένος στο Μαϊάμι που κατέβηκε στις εκλογές με δικό του ανεξάρτητο κόμμα, είναι περήφανοι για το προοδευτικό προφίλ της πόλης – όπου ζουν μόλις 5% Άραβες και 5% υπερορθόδοξοι Εβραίοι. Ακόμη πιο περήφανοι είναι για το νεανικό προφίλ της: είναι η νεότερη μητρόπολη του δυτικού κόσμου, καθώς 52% του πληθυσμού είναι νέοι, ενώ ένας στους τρεις δημότες ανήκει στην ηλικιακή ομάδα των 18-35.

Το Τελ Αβίβ βγάζει τη γλώσσα στους φανατικούς υπερορθόδοξους. Ισως και στη δεξιά κυβέρνηση Νετανιάχου. Λίγα μέτρα μακριά από μία από τις συναγωγές βρίσκεται το Gay Community Center του δήμου. Και όχι τυχαία, αφού το Τελ Αβίβ είναι το μόνο μέρος στο Ισραήλ όπου η τοπική Αρχή είναι αριστερή. Ή, τέλος πάντων, προέρχεται από το κόμμα των Εργατικών. Mπορεί να είναι και αντίδραση σε ένα ρεύμα θρησκευτικής ριζοσπαστικοποίησης και από την πλευρά των Εβραίων. Οι σημερινοί νέοι, θα μου εξηγήσει κάποια στιγμή μια 40άρα Ισραηλινή, μητέρα δύο παιδιών, «είναι πιο συντηρητικοί από την γενιά των γονιών τους που δεν πήγαιναν συχνά στις συναγωγές». Οσο για τους ραβίνους, ζητούν ακόμη και από τα παιδιά να καλύπτουν τα μέρη του σώματός τους όταν εισέρχονται στη συναγωγή.

Πάντως, τίποτα στην πόλη δεν μαρτυρά την επιρροή από το αραβικό στοιχείο. Ούτως ή άλλως οι Ισραηλινοί απομονώνονται όλο και περισσότερο από αυτό. Στη Γιάφα, όμως, που αποτελεί πλέον προέκταση της μητροπολιτικής περιοχής του Τελ Αβίβ, όλα είναι εκεί. Στην αγορά του λιμανιού με τα παλαιοπωλεία και τους ναργιλέδες, μυρίζει αραβική κουλτούρα. Και ας περηφανεύονται όσο θέλουν οι Ισραηλινοί ότι το χούμους είναι το εθνικό τους πιάτο.

Οσο πιο μακριά από τους Αγίους Τόπους τόσο το καλύτερο για την συνύπαρξη. Παράδειγμα η Ακο, η αρχαία Ακρα, στη Δυτική Γαλιλαία, βόρεια του κόλπου της Χάιφας. Το «κλειδί του Λεβάντε» λόγω της στρατηγικής του θέσης, είναι γνωστό ως «Σεν Ζαν ντ’ Ακρ», καθώς η  πολιορκία της Ακρας ήταν ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της Γ’ Σταυροφορίας. Από τους σταυροφόρους έχουν μείνει τα μακρά τείχη της πόλης. Το τζαμί ανάμεσά τους αποτυπώνει απλώς την συνύπαρξη Εβραίων και Αράβων. Δεν είναι καθόλου αυτονόητη σε άλλα σημεία του Ισραήλ. Εδώ αποτυπώνεται και μέσω του θεάτρου της πόλης που προσπαθεί να ανοίξει τα μάτια του κοινού του σοκάροντάς το με ιστορίες που δεν χαϊδεύουν αφτιά. Σε μια από αυτές η δεύτερη γενιά επιζώντων του Ολοκαυτώματος ειρωνεύεται την τάση των Εβραίων να διεκδικούν την πατρότητα για τα πάντα, ενώ σε μια άλλη ένας Αραβας μιλάει με χιούμορ για τις περιπέτειές του.

Και στις δύο περιπτώσεις το διά ταύτα είναι ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να είσαι Ισραηλινός. Πολύ περισσότερο αν είσαι Αραβας ή Αραβας χριστιανός με μουσουλμανική κουλτούρα και βυζαντινή μνήμη. Η ιστορία, δηλαδή, αυτού του τόπου εδώ και 3.000 χρόνια. Μένει να φανεί αν αυτή η ιστορία θα διακοπεί βίαια από το νομοσχέδιο για την “εβραϊκή εθνικότητα” που προωθεί η κυβέρνηση Νετανιάχου και προκάλεσε ήδη την αποχώρηση των κεντρώων εταίρων από την κυβέρνηση και την προκήρυξη πρόωρων εκλογών.

ΤΟ ΔΙΛΗΜΜΑ. Δεν είναι η πρώτη φορά που το Ισραήλ καλείται να απαντήσει στο δίλημμα «δημοκρατία ή εβραϊκότητα». Η απάντηση δεν είναι εύκολη ούτε για τους πιο προοδευτικούς. Οπως θα μου πει ένας αριστερόφρων 35άρης που εμπλέκεται στην πολιτική, «το να είσαι δημοκρατικός είναι πιο σημαντικό απ’ το να είσαι Εβραίος. Αυτό θα ήθελα να είναι η χώρα μου». Ωστόσο, υπάρχει πάντοτε ένα «αλλά»: «Τα πράγματα όμως δεν είναι πάντα έτσι. Αν ετίθετο ζήτημα ύπαρξης του Ισραήλ, θα σας έλεγα ότι το να είσαι Εβραίος είναι πιο σημαντικό».

Ραντεβού στα τυφλά
Στις γειτονιές των υπερορθόδοξων Εβραίων της Ιερουσαλήμ τα απογεύματα κυκλοφορούν κατά ομάδες νεαρές συντηρητικές Εβραίες με μακριές φούστες, λευκά πουκάμισα και μαλλιά πιασμένα σε αλογοουρά. «Αν δείτε κάποια απ’ αυτές τις κοπέλες να κάθεται αμήχανα στο καφέ κάποιου μεγάλου ξενοδοχείου με έναν νεαρό, είναι τυφλό ραντεβού για γάμο που κανονίζουν οι γονείς» μου εξηγεί η ισραηλινή συνοδός. Αν το προξενιό πετύχει, θα υπάρξει και δεύτερο ραντεβού. Αν όχι, οι δυο νέοι δεν ξανασυναντιούνται ποτέ.

Πανεπιστήμιο πυραύλων και Νομπέλ
Στη Χάιφα βρίσκεται το καμάρι των Ισραηλινών: το Τέκνιον είναι το παλαιότερο πανεπιστήμιο της χώρας (ιδρύθηκε το 1912) και ένα από τα καλύτερα του κόσμου. Δεν βγάζει μόνο γιατρούς, μηχανικούς και επιστήμονες. Σε αυτό έχουν φοιτήσει οι άνθρωποι που έχουν αναπτύξει τα αντιπυραυλικά συστήματα της ισραηλινής άμυνας, ενώ ήδη μετρά στις τάξεις του τέσσερις νομπελίστες.