Υπάρχει νέο κύμα αντίδρασης;

«Πείτε μου εσείς, πώς αλλάζει η νοοτροπία; Είμαστε σε κρίση. Εχει αλλάξει η νοοτροπία; Εγώ φοβάμαι ότι πρέπει να φασιστοποιηθούμε όσοι είμαστε σε θέσεις εξουσίας. Αν παραφέρεσαι, να τρως μια σφαλιάρα για να συμμαζεύεσαι. Οπως γίνεται στη Γερμανία, στον Καναδά, στην Αυστραλία – σε όλες τις σοβαρές χώρες του κόσμου».

Η ιστορία είναι γνωστή. Αυτό το μίνι μανιφέστο αυταρχισμού οδήγησε τον αντιπρύτανη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, Ιωάννη Τζιφόπουλο, στην παραίτησή του την περασμένη Τρίτη. Εκείνο που είναι λιγότερο γνωστό είναι ότι οι δηλώσεις έγιναν πριν από τέσσερις μήνες. Κανείς τότε δεν τους έδωσε σημασία. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο.

Οι απόψεις που εξέφρασε ο αντιπρύτανης, αν απαλείψει κανείς τη γλαφυρότητα του ύφους, δεν ξεχωρίζουν. Δεν ηχούν πια ακραίες. Είναι μέρος μιας ρητορικής που έχει γίνει κοινότοπη στον δημόσιο λόγο.

Είναι η ρητορική που παρουσιάζει την Ελλάδα ως χώρα «μη κανονική» που δεν μπορεί να κυβερνηθεί, παρά με σιδηρά πυγμή. Ο λόγος αυτός ενοχοποιεί κοινωνικές κατηγορίες («οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι κηφήνες», «οι συνδικαλιστές είναι λαμόγια»), ελεεινολογεί την ελληνική πραγματικότητα («τα πανεπιστήμια είναι ξέφραγο αμπέλι») και σε ορισμένες εκδοχές της καταλήγει να επικαλείται την καταστολή ως μέθοδο επιβολής της κανονικότητας («αν δεν σπάσεις αβγά, ομελέτα δεν κάνεις»).

Στο πλαίσιο της μεταπολιτευτικής κουλτούρας, τέτοιες απόψεις ταξινομούνταν ως «αντιδραστικές». Σήμερα τις αρθρώνουν πολιτικοί και παράγοντες της δημόσιας ζωής που δεν ανήκουν πάντα στη Δεξιά. Και φαίνεται να τις ενστερνίζονται ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, ανεξαρτήτως αν ψηφίζουν Δεξιά ή Αριστερά.

Είμαστε άραγε ενώπιον ενός κύματος νέας «αντίδρασης»; Ωθησαν η κρίση και οι συγκρούσεις που πυροδότησε ένα μέρος του κοινωνικού σώματος σε πιο συντηρητικές θέσεις; Ή μήπως τα ρεύματα αυτά προϋπήρχαν; Τι διεγείρει σήμερα τα συντηρητικά αντανακλαστικά;

Μεταξύ του ενωμοτάρχη και του μπαχαλάκια

Η σύγκρουση στα πανεπιστήμια είναι ενδεικτική. Η εικόνα, για παράδειγμα, των ΜΑΤ να περιφρουρούν την κλειστή Νομική μπορεί άλλοτε να είχε εγείρει λυσσαλέες αντιδράσεις. Σήμερα, η επιστράτευση της Αστυνομίας και τα κυοφορούμενα μέτρα ελέγχου στις σχολές φαίνεται να έχουν μεγάλη κοινωνική αποδοχή. Η στάση του πρύτανη του Πανεπιστημίου απέναντι στις φοιτητικές διαμαρτυρίες χαιρετίζεται ως ηρωική, σε σημείο που κρίνεται (από τον Θεόδωρο Πάγκαλο) άξιος ακόμη και για την Προεδρία της Δημοκρατίας.

Καθηγητής της νεότερης γενιάς που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αναγνωρίζει ότι η απόφαση του πρύτανη να καλέσει τα ΜΑΤ – προκειμένου να αποτρέψει κατάληψη της Νομικής – λειτούργησε μάλλον εμπρηστικά. Επισημαίνει ότι κάθε χρόνο πριν από το Πολυτεχνείο η Νομική έκλεινε προληπτικά, χωρίς ποτέ να κληθεί και η Αστυνομία. Ωστόσο, το περιστατικό φαίνεται να είναι έκφανση ενός ευρύτερου κλίματος στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Πολλοί διδάσκοντες ψήφισαν τον Φορτσάκη ακριβώς επειδή είχε αυτήν την ατζέντα περί νόμου και τάξης. «Στο Πανεπιστήμιο σήμερα είναι πολύ εύκολο να γίνεις φορτσακικός. Ισχύει ό,τι και στην κοινωνία. Υπάρχει ανασφάλεια και όταν νιώθεις ανασφάλεια αναζητάς authority – μια αρχή που θα επιβάλει τη νομιμότητα».

Σύμφωνα με τον ίδιο καθηγητή, η εικόνα των ΜΑΤ λειτουργεί περίπου παραπληρωματικά με την εικόνα του φοιτητή που αδειάζει μια σακούλα με σκουπίδια στο γραφείο του αντιπρύτανη. Η εντύπωση που προκαλεί η δεύτερη δημιουργεί ένα υπόστρωμα ανοχής για την πρώτη. Οπως λέγεται χαρακτηριστικά, «ο μπαχαλάκιας νομιμοποιεί τον ενωμοτάρχη».

«Σκεφτείτε», λέει ο πανεπιστημιακός, «αυτόν που βλέπει στην τηλεόρασή του τη σκηνή με τα σκουπίδια. Μπορείτε να φανταστείτε πώς θα αντιδράσει. Θα λέει “εγώ στην ηλικία του διάβαζα. Εγώ τότε δούλευα. Εγώ δεν ήμουν σαν αυτόν τον αλήτη”. Ετσι γίνεται κανείς αντιδραστικός. Δεν έχει τα φίλτρα για να το επεξεργαστεί. Δεν έχει τα εργαλεία για να το συγχωρήσει ενδεχομένως ως νεανική επιθετικότητα».

Αντίδραση χωρίς (κομματικά) σύνορα

Είναι ο πολίτης που ζητάει περισσότερη Αστυνομία δεξιός; Απ’ ό,τι φαίνεται, το αίτημα για πυγμή αλλά και τα υπόλοιπα κεφάλαια της συντηρητικής ατζέντας βρίσκουν απήχηση σε όλους τους κοινωνικούς χώρους.

Σύμφωνα με την εκτίμηση κορυφαίου δημοσκόπου, διακρίνεται μια κοινωνική πλειοψηφία που ζητάει αυστηρότερη τήρηση της νομιμότητας, ανεξαρτήτως της πρόθεσης ψήφου. Σε ζητήματα δημόσιας τάξης, αλλά και στο Μεταναστευτικό, διαπιστώνεται ενίσχυση της τάσης προς συντηρητικότερες θέσεις. Είναι ένα φαινόμενο που συνυπάρχει – όσο κι αν φαίνεται αντιφατικό – με την άνοδο της Αριστεράς. «Από πουθενά δεν προκύπτει ότι έχουμε ριζοσπαστικοποίηση της κοινωνίας» λέει ο ίδιος. «Τα στοιχεία μάς δείχνουν το αντίθετο. Δεν υπάρχει ιδεολογική μετατόπιση των ψηφοφόρων. Μπορεί να ψηφίζουν Αριστερά, χωρίς να είναι αριστεροί – συχνά από διαμαρτυρία. Αυτό συνέβαινε πάντα με τα μεγάλα κόμματα. Ηταν ταμιευτήρες όπου κατέληγαν πολλά, ακόμη και αντίθετα, ρεύματα».

Η αντεπίθεση της Νεοδεξιάς

Στο επίπεδο του δημόσιου λόγου, η κρίση φαίνεται ότι έδωσε σε μια πτέρυγα της συντηρητικής παράταξης το έναυσμα για να διατυπώσει επιθετικά το δόγμα της Δεξιάς που, παρότι κέρδισε στον Εμφύλιο και δικαιώθηκε από την έκβαση του Ψυχρού Πολέμου, ηττήθηκε στο πεδίο των ιδεών από την Αριστερά.

Εισηγητής του δόγματος σε υψηλό πολιτικό επίπεδο θεωρείται ο προερχόμενος από την Αριστερά πρωθυπουργικός σύμβουλος, Χρύσανθος Λαζαρίδης. Πιο πρόσφατα, μόλις πριν από μία εβδομάδα, τη θεωρία ανέπτυξε στην Πρέβεζα ο Μάκης Βορίδης. Μιλώντας ενώπιον κομματικού ακροατηρίου, σε εκδήλωση για τα 40 χρόνια της ΟΝΝΕΔ, ο υπουργός Υγείας επικαλέστηκε τον Γκράμσι για να εξηγήσει πώς η Αριστερά, αν και δεν κυβέρνησε, επέβαλε την ατζέντα της στη Μεταπολίτευση: «Τι είναι ιδεολογική ηγεμονία; Η κατοχή των βασικών ιδεολογικών μηχανισμών – οι μηχανισμοί που παράγουν αξίες. Και έχει σημασία ποιος είναι ισχυρός κάθε φορά. Για παράδειγμα, εκλογές στις ενώσεις των δημοσιογράφων. Είναι δυνατόν η Ακρα Αριστερά στις ενώσεις των δημοσιογράφων να παίρνει 40%;

Πάρτε τις εκλογές στα πανεπιστήμια. Πώς είναι δυνατόν στις εκλογές των καθηγητών να εκπροσωπείται η Ακρα Αριστερά σε αυτόν τον βαθμό; Είναι οι άνθρωποι που διδάσκουν τα παιδιά μας. Πάρτε τους λεγόμενους διανοούμενους και καλλιτέχνες… Αν αρχίσω να σας μετράω κομμουνιστές ηθοποιούς, κομμουνιστές ποιητές, κομμουνιστές ζωγράφους, κομμουνιστές τραγουδιστές… Στην πραγματικότητα βλέπετε τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η ιδεολογική ηγεμονία. Προσθέστε τα σωματεία. Προσθέστε τα συνδικάτα».

Με όχημα αυτήν την ανάλυση, η σκληρή Δεξιά επιχείρησε και επιχειρεί να φορτίσει ιστορικά και ιδεολογικά κάθε μεταρρυθμιστική απόπειρα. Το εγχείρημα παίρνει έτσι περιωπή δογματικού πολέμου με τους αντιπάλους του Εμφυλίου – με τους οποίους δεν έχουν λυθεί ακόμη όλοι οι λογαριασμοί. Σε αυτή τη λογική προσχώρησαν ακόμη και φιλελεύθερες συνιστώσες της Δεξιάς, εντός κι εκτός Νέας Δημοκρατίας.

Πιο χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα των μεταρρυθμίσεων στο κράτος. Εκεί υπήρχε πολιτική ανάγκη να βρεθούν ένοχοι. Και βρέθηκαν, αν κρίνει κανείς από την απήχηση που είχαν τα μέτρα του πρώτου Μνημονίου που έπλητταν τους δημοσίους υπαλλήλους, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις της εποχής. Ο δημόσιος υπάλληλος έγινε ο αποδιοπομπαίος τράγος. Ακόμη και οι απολύσεις στο Δημόσιο απέκτησαν στα μάτια ενός μέρους της κοινής γνώμης ηθική αξία. Δεν ήταν απλώς ένα μέσο δημοσιονομικής εξυγίανσης. Ηταν πολιτικός αυτοσκοπός.

Είναι το ανάθεμα κατά του Δημοσίου που επιχείρησε ως υπουργός να εκφράσει ο Αδωνις Γεωργιάδης, όταν επαιρόταν ότι οι απολύσεις είναι δικές του «και δεν θα του κλέψει τη δόξα ο Τόμσεν».

Συντηρητισμός χωρίς σύνορα

Στην Ελλάδα υπάρχει η τάση οι συντηρητικές μετατοπίσεις να χρεώνονται στην κρίση. Αυτή η σχέση δεν είναι αυτονόητη. Ανθρωποι με γνώση των ερευνητικών δεδομένων επισημαίνουν ότι τα αντιδραστικά αντανακλαστικά ήταν ενεργά και πριν από το Μνημόνιο. «Βρίσκαμε πολύ μεγάλα ποσοστά ξενοφοβίας, από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη, ακόμη και στην εποχή της αστακομακαρονάδας» λέγεται χαρακτηριστικά. Αντιστοίχως, και τα ποσοστά εμπιστοσύνης προς τον συνδικαλισμό  «ήταν και τότε στον πάτο και παρέμειναν έκτοτε στον πάτο».

Το πρόβλημα λέγεται ότι δεν είναι ελληνικό. Είναι πανευρωπαϊκό. Οι κοινωνίες έχουν οχυρωθεί μαζικά σε συντηρητικές θέσεις. Τα παραδείγματα είναι πολλά. Στην Ισπανία υπάρχει κίνημα με βαθιές ρίζες κατά των αμβλώσεων. Στη Γαλλία η Λεπέν παρουσιάζει την πρότασή της για «χοιρινό για όλους τους μαθητές – χριστιανούς και μουσουλμάνους – στα σχολικά γεύματα» ως επιστροφή στις ρεπουμπλικανικές αξίες. Στη Βρετανία οι Εργατικοί διχάζονται γιατί βλέπουν την εκλογική τους βάση να γοητεύεται από τα ξενοφοβικά κηρύγματα του Φάρατζ.

Μεταρρυθμιστικό κεφάλαιο

Υπάρχει μεταρρυθμιστικός λόγος που δεν ταυτίζεται με τη νεοδεξιά συντήρηση;

Σύμφωνα με μια ανάλυση, όταν θέλεις να προωθήσεις μεγάλες αλλαγές, δεν πρέπει να προκαλείς μια καχύποπτη και θυμωμένη κοινωνία. Πρέπει να επιλέγεις πολύ προσεκτικά τα μέτωπά σου. Εδώ αντιθέτως, οι συγκρούσεις γίνονται συχνά για τα δευτερεύοντα. «Υπάρχει τρομερή σπατάλη μεταρρυθμιστικού κεφαλαίου» επισημαίνει αναλυτής από τον πανεπιστημιακό χώρο. «Πάρε παράδειγμα. Κυνηγούσαμε λαμόγια μεταξύ των διοικητικών υπαλλήλων, αντί να κλείνουμε σχολές στην επαρχία. Ενώ θα μπορούσαμε να πούμε ότι επιτέλους δεν χρειαζόμαστε τόσες Θεολογικές. Δεν χρειαζόμαστε τόσες Θεατρολογίες. Εμείς σφαζόμαστε για το ποιος, πότε και πώς διόρισε ποιους».

Το ίδιο ισχύει και σε ζητήματα που προκαλούν αντιδραστικά κύματα, όπως στο  Μεταναστευτικό. Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, και εκεί δίνονται οι λάθος μάχες. Υπερασπιζόμενοι τους παράνομους μετανάστες, τροφοδοτούμε τον θυμό των μεσαίων στρωμάτων, με αποτέλεσμα να υπονομεύουμε ακόμη και την ενσωμάτωση των παιδιών που ζουν εδώ από τη γέννησή τους. Η υποδαύλιση της ξενοφοβίας συμπαρασύρει και το ώριμο αίτημα για τη νομιμοποίησή τους.

«Αν αύριο, ας πούμε, άνοιγε το μέτωπο του γάμου των ομοφυλοφίλων, ποια θα ήταν η αντίδραση; Θα ήταν αντιδραστικός άραγε εκείνος που θα έλεγε “άσε μας, ρε φίλε. Εδώ έχουμε να ρυθμίσουμε τις δόσεις μας στο Taxis”;».

Στον αντίποδα, εκφράζεται η άποψη ότι παρά τις πιέσεις που έχει δεχθεί, η ελληνική κοινωνία δεν ξέφυγε σε αντιδημοκρατικές ατραπούς. «Στάθηκε η κοινωνία ώριμη; Εδειξε ότι έχει δημοκρατική κουλτούρα; Ας αναλογιστούμε ότι χάσαμε 25% του ΑΕΠ, κι ωστόσο καταφέραμε να κάνουμε κανονικά εκλογές. Δεν σφαχτήκαμε. Δεν κάναμε εμφύλιο. Δεν καλέσαμε τον λοχία».

Αλλο αρχή, άλλο αυταρχισμός

Ο αντίλογος στην αριστερή κριτική περί αυταρχισμού είναι ότι η Αριστερά συγχέει τον αυταρχισμό με την αρχή. Σύμφωνα με αυτή τη διάγνωση, τη συντηρητικοποίηση την προκαλεί η αίσθηση της ανομίας. Η Ελλάδα έχει περισσότερο πρόβλημα ανομίας, παρά καταστολής.

Παλαιός πολιτικός που θήτευσε σε κορυφαία θέση επί πολλά χρόνια, αναγνωρίζει ως καταστατική παθογένεια την έλλειψη αρχής. «Να μη με παρεξηγήσετε. Δεν είμαι ακροδεξιός. Αλλά η μεγάλη έλλειψη της χώρας ήταν ότι στη Μεταπολίτευση δεν είχε κάθετη, ιεραρχική διοίκηση. Εγώ πολλές φορές βρέθηκα στη θέση να δίνω εντολές, που ανακάλυπτα έπειτα από μέρες ότι δεν είχαν εκτελεστεί. Είχαν κάπου χαθεί στη διαδρομή. Καταλαβαίνω γιατί υπάρχει δυσπιστία για το κράτος. Περάσαμε παρακράτος, περάσαμε δικτατορίες. Αλλά το κράτος δεν μπορεί να λειτουργήσει αν ο υπάλληλος στο υπουργείο δεν κοιτάει με δέος τον γενικό διευθυντή».

Είναι αυτή η άποψη αντιδραστική; Σύμφωνα με έμπειρο στέλεχος της Αριστεράς, η θεωρία περί «αμεταρρύθμιστης» χώρας, που δεν αλλάζει, αν δεν ξαναχτιστεί από την αρχή, μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνους δρόμους. Η θεωρία, που εξακολουθεί να εκφράζεται από ευρωπαϊκούς κύκλους, ότι η Ελλάδα είναι «ιδιαίτερη περίπτωση», υποκρύπτει βάναυσες προκαταλήψεις, που κανείς θα μπορούσε να χαρακτηρίσει «νεοαποικιακές». Οταν το ελληνικό πρόβλημα παρουσιάζεται ως «πολιτισμική υστέρηση», ανοίγει ο δρόμος για μια ρατσιστική αντιμετώπιση με απρόβλεπτες παρενέργειες.

Οπως το θέτει, από άλλη οπτική γωνία, ανεξάρτητος αναλυτής, «δεν είναι ίδιες όλες οι χώρες. Απόλυτη κανονικότητα δεν υπάρχει. Κι εδώ έχουμε φτάσει να λατρεύουμε μια φανταστική απόλυτη κανονικότητα».