[Ιστορίες] Η συνείδηση των λίγων

Προ ημερών, ο Ρότζερ Κόεν, ο σπουδαίος αρθρογράφος των Νιου Γιορκ Τάιμς, προσκλήθηκε να μιλήσει σε μια εκδήλωση στο Groton School της Μασαχουσέτης προς τιμήν του Ρον Ράιντεναουερ. Πυροβολητής σε ελικόπτερο στη διάρκεια του πολέμου του Βιετνάμ, ο Ράιντεναουερ συγκέντρωσε πληροφορίες που οδήγησαν στην επίσημη έρευνα γύρω από τη σφαγή του 1968 στο Μάι Λάι. Δεν ήταν εύκολο αυτό που έκανε. Χρειάστηκε να τα βάλει με τα εδραιωμένα συμφέροντα εντός του αμερικανικού στρατού, με τη γραφειοκρατική αντίσταση, την εχθρότητα ομοιόβαθμων και ανωτέρων του. Οι πράξεις του όμως κατέληξαν στην καταδίκη του ανθυπολοχαγού Γουίλιαμ Κάλεϊ για τη δολοφονία 22 νοτιοβιετναμέζων αμάχων.

Πριν από 15 χρόνια, ο Ρότζερ Κόεν ήταν ανταποκριτής των Νιου Γιορκ Τάιμς στη Γερμανία. Μια ημέρα, κλήθηκε να καλύψει μια τελετή σε μια στρατιωτική βάση που είχε μετονομασθεί προς τιμήν τού Αντον Σμιτ. Ηταν ένας στρατιώτης στον στρατό του Χίτλερ που είχε παρακούσει εντολές. Ενας λοχίας που δεν άντεξε στη συνείδησή του τη δυστυχία των Εβραίων στο γκέτο του Βίλνιους. Χιλιάδες εκτελούνταν τότε καθημερινά από τους Γερμανούς, με βοήθεια από τους λιθουανούς συνεργάτες τους. Σε ένα γράμμα προς τη σύζυγό του, τη Στέφι, ο Σμιτ περιέγραψε τη φρίκη του μπροστά στο θέαμα αυτών των μαζικών δολοφονιών και «παιδιών που ξυλοκοπούνται καθ’ οδόν». Πλαστογραφώντας επίσημα έγγραφα, κρύβοντας παιδιά, κατάφερε να σώσει περισσότερους από 250 Εβραίους πριν εκτελεστεί με συνοπτικές διαδικασίες το 1942. «Συμπεριφέρθηκα απλώς ως άνθρωπος», έγραψε στην τελευταία του επιστολή προς τη Στέφι, αλλά αυτό το «απλώς» σήμαινε πια «κατ’ εξαίρεση».   

Πριν από 57 χρόνια, το 1957, όταν ο Ρότζερ Κόεν ήταν μόλις δύο χρόνων, οι (εβραίοι) γονείς του εγκατέλειψαν τη Νότια Αφρική, μη μπορώντας να αντέξουν την καταπίεση και την κακομεταχείριση που σήμαινε για τους μαύρους ο φυλετικός διαχωρισμός. Στην οικογένειά του υπήρξαν κάποιοι που αντιστάθηκαν – ιδιαίτερα μια θεία του που εντάχθηκε στο Black Sash, ένα κίνημα λευκών γυναικών εναντίον του απαρτχάιντ. Οι περισσότεροι συγγενείς του όμως, όπως άλλωστε οι περισσότεροι Εβραίοι που είχαν καταφύγει στη Νότια Αφρική από την Ευρώπη, με νωπές τις μνήμες των θαλάμων αερίων και των μαζικών τάφων, έκαναν τα στραβά μάτια. Ο Κόεν θυμάται πάντα το επιχείρημα: όταν είσαι απασχολημένος με τον διωγμό δεκάδων εκατομμυρίων μαύρων, δεν σου μένει πολύς χρόνος για τους δεκάδες χιλιάδες Εβραίους.