[Θεωρείο] Από τον Εκο έως τον Φορτσάκη

Περίπου τέτοια εποχή πέρυσι, το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια φιλοξένησε μια εκδήλωση με αφορμή την επέτειο των 25 χρόνων από τη σύνταξη της Πανεπιστημιακής Χάρτας. Ανάμεσα στους ομιλητές ήταν και Ουμπέρτο Εκο. Σε μια συναισθηματικά φορτισμένη ομιλία, ο ιταλός σημειολόγος είχε χαρακτηρίσει το πανεπιστήμιο δύναμη ειρήνης. Παραμένει, είχε πει, ένα από τα λίγα μέρη όπου είναι δυνατή η ορθολογική αντιπαράθεση ανάμεσα σε διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Το θέμα της ομιλίας του Εκο ήταν: «Για ποιο πανεπιστήμιο;». Το ερώτημα δεν είναι άνευ σημασίας σε έναν κόσμο που έρχεται συνεχώς αντιμέτωπος με νέες προκλήσεις.

Το ερώτημα διατυπώνεται εκ των πραγμάτων και εδώ. Μόνο που δεν αφορά τη θέση του ελληνικού πανεπιστημίου στην παγκόσμια αλυσίδα παραγωγής της γνώσης αλλά τους στοιχειώδεις κανόνες της λειτουργίας του, τους σκοπούς του, την κοινωνική αποστολή του. Χονδρικά, το ερώτημα είναι αν θέλουμε ένα πανεπιστήμιο όπου είναι δυνατή η ορθολογική αντιπαράθεση όπως θα έλεγε και ο Εκο, ή ένα πανεπιστήμιο όπου οι φοιτητές ασκούνται στην επαναστατική γυμναστική για να έχουν και κάτι να θυμούνται αργότερα και οι καθηγητές υποδύονται τους παιδονόμους για να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους.

Το πρόβλημα όμως είναι πολύ μεγαλύτερο από αυτό το ιδιότυπο μπρα ντε φερ ανάμεσα στον πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών που θέλει να ταράξει τους ταραξίες στη νομιμότητα και στους σαράντα φοιτητές που θέλουν να γράψουν τη δική τους συνδικαλιστική ιστορία. Δεν είναι καν ότι προχθές η Σύγκλητος συνεδρίασε σχεδόν υπό συνθήκες παρανομίας, με τα ΜΑΤ έξω από την πρυτανεία και συνθήματα για τη χούντα που δεν τελείωσε το ’73. Είναι ότι στο πανεπιστήμιο, κατ’ εξοχήν χώρος διακίνησης ιδεών, εξακολουθεί να δοκιμάζεται η ελευθερία της έκφρασης. Είναι ότι κυριαρχούν η δυσανεξία στον διάλογο, η ιδεολογική αρτηριοσκλήρωση, ο πολιτικός φανατισμός, η έλλειψη βεβαιοτήτων. Σε τέτοιες συνθήκες η παραγωγή σκέψης, ένας από τους βασικούς σκοπούς του πανεπιστημίου, είναι αδύνατη.

Ο Εκο είχε υπενθυμίσει στην ομιλία του ότι η ίδρυση του πρώτου πανεπιστημίου έδωσε το έναυσμα για την πρώτη ειρηνική μετανάστευση στην ιστορία της ανθρωπότητας. Είναι μια πραγματικότητα την οποία επέβαλε η ανάγκη για διακίνηση της γνώσης. Στο ερώτημα λοιπόν «για ποιο πανεπιστήμιο;» η απάντηση δεν μπορεί να βρίσκεται παρά κάπου εκεί. Είτε μιλάμε για την Μπολόνια είτε για την Αθήνα.