Η μεγάλη εκδίκηση των Ασυγχώρητων

Πείτε μου να σταματήσω αν το έχετε ξανακούσει: η παγκόσμια οικονομία φαίνεται να παραπατάει. Για λίγο τα πράγματα έμοιαζαν να πηγαίνουν καλά, ενώ κάποιοι μιλούσαν για ανάκαμψη. Αλλά τώρα η ανάπτυξη σταμάτησε και προβάλλεται το φάντασμα του αποπληθωρισμού.

Αν αυτή η ιστορία σάς λέει κάτι, έχετε δίκιο. Επαναλαμβάνεται συνέχεια από το 2008. Μόνο που στα προηγούμενα επεισόδια τα χειρότερα νέα έρχονταν από την Ευρώπη. Αυτή τη φορά, όμως, υπάρχει σαφής επιβράδυνση και στις αναδυόμενες αγορές, ενώ υπάρχουν ανησυχητικά σημάδια και στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρά την αύξηση της απασχόλησης που καταγράφεται αυτή τη στιγμή.

Γιατί εξακολουθούν να συμβαίνουν όλα αυτά; Στο κάτω κάτω, όλα εκείνα τα γεγονότα που οδήγησαν στη Μεγάλη Υφεση – η φούσκα της αγοράς ακινήτων, η κρίση του τραπεζικού συστήματος – σημειώθηκαν πριν από πολύ καιρό. Γιατί δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από την κληρονομιά τους;

Η πιο κοντινή απάντηση συνδέεται με μία σειρά από πολιτικά λάθη: την πολιτική της λιτότητας όταν οι οικονομίες χρειάζονται κίνητρα, την παράνοια για τον πληθωρισμό όταν ο πραγματικός κίνδυνος είναι ο αποπληθωρισμός, και τα λοιπά. Αλλά γιατί οι κυβερνήσεις συνεχίζουν να κάνουν αυτά λάθη; Ειδικότερα, γιατί συνεχίζουν να κάνουν τα ίδια λάθη χρόνο με τον χρόνο;

υπερβολική ηθική. Το πρόβλημα, νομίζω, είναι η υπερβολική ηθική. Η ηθικολογία σκοτώνει την παγκόσμια οικονομία. Γιατί ποιο είναι το βασικό οικονομικό μας πρόβλημα; Μια απλουστευμένη αλλά αρκετά σωστή εξήγηση για τον λόγο που συμβαίνει αυτό, είναι η εξής: στα χρόνια που προηγήθηκαν της Μεγάλης Υφεσης, είχαμε μια έκρηξη πίστωσης (ειδικά στον ιδιωτικό τομέα). Οι παλιές έννοιες της σύνεσης, τόσο για τους δανειστές όσο και για τους δανειζόμενους, μπήκαν στην άκρη. Επίπεδα χρέους που κάποτε θα θεωρούνταν πολύ επισφαλή, έγιναν ο κανόνας.

Επειτα η μουσική σταμάτησε. Το χρήμα σταμάτησε να ρέει και όλοι άρχισαν να προσπαθούν να μειώσουν το επίπεδο του χρέους. Αυτό ήταν συνετό για τον καθένα ξεχωριστά. Ομως, η κατανάλωσή μου είναι το εισόδημά σου και το εισόδημά μου είναι η κατανάλωσή σου. Το αποτέλεσμα είναι ότι όταν προσπαθούν όλοι να μειώσουν τα χρέη τους συγχρόνως, έχεις μια οικονομία που πιέζεται.

διαγραφη χρεους. Τι μπορούμε να κάνουμε; Ιστορικά, η λύση στα υψηλά επίπεδα χρέους είναι να διαγράφουμε και να ξεχνάμε μέρος του χρέους. Κάποιες φορές, αυτό συνέβη φανερά: τη δεκαετία του 1930, ο Ρούσβελτ βοήθησε τους πιστωτές με πολύ πιο φτηνές υποθήκες, ενώ σε αυτή την κρίση η Ισλανδία διέγραψε σημαντικό μέρος του χρέους των νοικοκυριών που είχαν δημιουργήσει στα χρόνια της φούσκας. Πολύ συχνά, το ξαλάφρωμα του χρέους δεν γίνεται τόσο  φανερά αλλά μέσω της λεγόμενης «πιστωτικής καταστολής»: οι κυβερνήσεις κρατούν τα επιτόκια χαμηλά, ενώ ο πληθωρισμός διαβρώνει την πραγματική αξία του χρέους.

Αν κάτι εντυπωσιάζει τα τελευταία χρόνια, είναι πόσο λίγο ξαλαφρώσαμε το χρέος. Ναι, υπάρχει η Ισλανδία. Αλλά είναι μικρή. Ναι, οι δανειστές της Ελλάδας κούρεψαν τα δάνειά τους. Αλλά η Ελλάδα είναι μικρός παίκτης και παραμένει καταχρεωμένη. Στις μεγαλύτερες οικονομίες, πολύ λίγοι οφειλέτες έτυχαν ανάλογης μεταχείρισης. Και αντί να φουσκώσει από τον πληθωρισμό, το βάρος του χρέους έγινε ακόμη μεγαλύτερο από την πτώση του πληθωρισμού, ο οποίος βρίσκεται κάτω από τον στόχο στις ΗΠΑ και κοντά στο μηδέν στην Ευρώπη.

Γιατί επιφυλάχθηκε αυτή τη μεταχείριση στους οφειλέτες; Οπως είπα, ο λόγος είναι ηθικής φύσης – η ιδέα ότι οποιοδήποτε είδος συγχώρησης θα επιβράβευε την κακή συμπεριφορά. Στην Ευρώπη, οι πολιτικές λιτότητας ήταν λιγότερο αποτέλεσμα οικονομικής ανάλυσης και περισσότερο η ηθική αγανάκτηση της Γερμανίας για τους ανεύθυνους οφειλέτες που πρέπει να αντιμετωπίσουν τις επιπτώσεις των πράξεών τους, δηλαδή να εξοφλήσουν τα χρέη τους μέχρι την τελευταία δεκάρα.

Τι μας διδάσκει η Ιστορία όμως; Οτι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να συμβεί. Ισως, το τονίζω, ίσως, μερικά κακά νέα – ας πούμε μια ύφεση στη Γερμανία – να φέρουν το τέλος αυτού του καταστροφικού βασιλείου της ηθικής. Αλλά μη βασίζεστε σε αυτό.