[Στιγμές] Χαμένες γλώσσες, χαμένη γνώση

Η σύγχρονη γλωσσολογία θεωρεί ότι όλες οι γλώσσες είναι ίσες. Οι πλέον των 7.000 γλωσσών που ομιλούνται σήμερα στον κόσμο μας διαφέρουν πολύ, καθεμία όμως έχει αναπτυχθεί (στο ιδιαίτερο ιστορικό, πολιτιστικό και οικολογικό περιβάλλον της) για να διαχειρισθεί όλες τις επικοινωνιακές απαιτήσεις της καθημερινής ζωής. Τα χαβανέζικα μπορεί να έχουν μόνο 13 ήχους, ενώ η καυκασιανή γλώσσα ουμπούκ, που εξαφανίσθηκε το 1992, είχε 84. Στα αγγλικά θεωρείται ότι προστίθενται περίπου 8.500 λέξεις κάθε χρόνο, δηλαδή περισσότερες από όσες έχουν συνολικά κάποιες γλώσσες των αυστραλών ιθαγενών. Αυτές όμως είναι επιφανειακές ανισότητες.

Οι απόψεις για τη γλωσσική ανωτερότητα ή κατωτερότητα βασίζονται στη δύναμη, στην τάξη και στην κοινωνική θέση. Ο λεγόμενος γλωσσικός σοβινισμός αποτελεί μια ισχυρή δύναμη που συμβάλλει στη μαζική εξαφάνιση γλωσσών και πολιτισμών – μια εξέλιξη με ουσιαστικές και μεγάλες πολιτικές επιπτώσεις. Σχεδόν οι μισές από τις ζωντανές γλώσσες – κυρίως εκείνες που δεν έχουν καταγραφεί, μελετηθεί και δεν ομιλούνται πέραν των κοινοτήτων – υπολογίζεται ότι θα εξαφανιστούν μέχρι τον επόμενο αιώνα, γράφει ο Ρος Πέρλιν στο περιοδικό «Dissent». Οι γλώσσες αντιπροσωπεύουν χιλιάδες διαφορετικούς τρόπους να δούμε, να κατανοήσουμε και να ζήσουμε στον κόσμο. «Κάποτε οι “βάρβαροι” ήταν μια λέξη για να περιγράψουν τα κράτη ομάδες ανθρώπων τις οποίες δεν ήλεγχαν» παρατηρεί.

Το λεξιλόγιο είναι το πρώτο μέρος όπου μπορούν να μετρηθούν οι απώλειες, η κοινωνική εγρήγορση όμως και η ευφυΐα που ενυπάρχουν στη γραμματική πηγαίνουν ακόμα πιο βαθιά. Οπως σημείωσε ο γλωσσολόγος Νίκολας Εβανς, οι εντυπωσιακά διαφορετικές γραμματικές που αναπτύχθηκαν από διαφορετικές κοινωνίες στο πέρασμα των αιώνων δείχνουν «την ικανότητά μας να κατασκευάζουμε και να συμμετέχουμε σε έναν κοινό πνευματικό κόσμο, να συντονίζουμε την προσοχή και τους στόχους μας και να καταγράφουμε ποιος και τι ξέρει, αισθάνεται και θέλει» – ιδιότητες που βρίσκονται στο μυστικό κέντρο κάθε πολιτικής. Τα «αποδεικτικά» συστήματα, για παράδειγμα, εκπροσωπούν διάφορες γλώσσες στον Καύκασο, στα Ιμαλάια, στη Νότια Αμερική και αλλού όπου απαιτούν από τους ομιλούντες σαφείς διατυπώσεις. Στα ελληνικά και στα αγγλικά μπορεί κάποιος να απαντήσει «ίσως», «μπορεί», «νομίζω ότι», ενώ στα θιβετιανά υπάρχει ένας τύπος που χρησιμοποιείται αν είδες ο ίδιος κάτι, ένας άλλος αν κάποιος σου το είπε και τρίτος τύπος αν νομίζεις ότι κάτι έγινε. Ολα αυτά αποδεικνύουν, σύμφωνα με τους γλωσσολόγους, ότι κάθε γλώσσα αποκαλύπτει διαφορετικές ιδέες για τη δικαιοσύνη, τον νόμο και για την ηθική συμπεριφορά.

Υπάρχουν πολλές λεπτές και δύσκολες συνδέσεις που πρέπει να εντοπίσουμε. Φαίνεται όμως ότι ο χρόνος για να τις διερευνήσουμε τελειώνει – πόσω μάλλον για να διδαχθούμε από τις γλωσσικές διαφορές μας.