Η Αμφίπολη μας μάρανε

Την αρχαιολογική αξία του ευρήματος της Αμφίπολης την καταλαβαίνω μια χαρά. Την εθνική και, συνακόλουθα, πολιτική αξία του ομολογώ ότι δυσκολεύομαι πολύ να την αντιληφθώ, αντίθετα από τους περισσότερους γύρω μου. Και αυτό με κάνει να αισθάνομαι ώρες ώρες σαν μύωψ χωρίς γυαλιά σε ένα κατάμεστο σινεμά όπου προβάλλεται μια περιπετειώδης ταινία τύπου Ιντιάνα Τζόουνς. Επειτα όμως, και επειδή έχω δει πολλές ταινίες με τον Ιντιάνα Τζόουνς (για την ακρίβεια όλες), σκέφτομαι πως δεν χάθηκε δα ο κόσμος. Ξέρω ότι το γκράαλ ή το κρυστάλλινο κρανίο ή όποιο τέλος πάντων πολύτιμο αντικείμενο κυνηγάει ο δαιμόνιος και άπληστος αμερικανός αρχαιολόγος θα διαλυθεί τελικά σαν όνειρο.

Ας υποθέσουμε ότι ο τάφος είναι του Μεγάλου Αλεξάνδρου (που δεν είναι). Ή της Ολυμπιάδας, της Ρωξάνης, του Νέαρχου, του Ηφαιστίωνα ή κάποιας άλλης γνωστής μορφής από τον κύκλο της οικογένειας και των εν όπλοις συντρόφων του (πράγμα πολύ απίθανο). Τι θα αποδείκνυε αυτό; Θα επιβεβαίωνε μήπως την ελληνικότητα του στρατηλάτη και των αρχαίων Μακεδόνων; Αν, πάλι, ο τάφος δεν είχε βρεθεί στην Αμφίπολη αλλά στον χώρο της FYROM, μήπως θα αποδείκνυε τη «σκοπιανότητά» τους, όπως ονειρεύονται εκεί πολλά μυαλά ίδια με τα δικά μας; Τα όρια του βασιλείου που κληρονόμησε ο Αλέξανδρος από τον πατέρα του ήταν ευρύτερα από αυτά της σημερινής ελληνικής Μακεδονίας και, από εθνολογική άποψη, δεν λένε σχεδόν τίποτα. Οσο για την τεχνοτροπία του τάφου, περιμέναμε μήπως αυτή την ανακάλυψη για να μάθουμε ότι η μακεδονική τέχνη (αν πρόκειται εδώ για μακεδονική τέχνη) έτσι κι αλλιώς είχε από καιρό ελληνικό ύφος εκείνα τα χρόνια;

Ο^, τι είχε να αποδείξει η Αμφίπολη το απέδειξε ήδη: πως παραμένουμε καθηλωμένοι σε μια νοοτροπία που περιμένει, αν δεν απαιτεί κιόλας, από την αρχαιολογική και την ιστορική έρευνα να επιβεβαιώνουν την «εθνική αλήθεια» περί της καταγωγής του συνόλου ή του ενός και του άλλου τμήματος των Ελλήνων. Αυτή τη στάση είχαν τον 19ο αιώνα τα νεαρά έθνη, που προσπαθούσαν να οικοδομήσουν τον ιδρυτικό μύθο τους.

Αυτή τη στάση έχουν σήμερα οι Σλαβομακεδόνες, το με διαφορά νεότερο και σχετικά αδιάπλαστο ακόμη έθνος της ηπείρου. Αλλά εμείς γιατί εξακολουθούμε, έπειτα από διακόσια χρόνια, να έχουμε τέτοια φαγούρα; Γιατί τόση ανασφάλεια και νευρικότητα γύρω από την εθνική μας ταυτότητα, που νομίζουμε διαρκώς ότι αμφισβητείται και παθαίνουμε κάτι σαν υστερία όταν ακούμε ότι η βάση της δεν είναι κάποια φυλετική συνέχεια από την αρχαιότητα; Θα νόμιζε κανείς ότι ο Φαλμεράιερ ζει ακόμη και μας απειλεί.

Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο εθνικός, αλλά εθνικά παρεξηγημένος ιστορικός μας, απάντησε στον Φαλμεράιερ με πνεύμα πολύ πιο μοντέρνο από εκείνου, αλλά και από το δικό μας. Δεν έχει καμιά σημασία, είπε, αν το αίμα των αρχαίων Ελλήνων ανακατεύτηκε ή και αντικαταστάθηκε κατά τόπους από το αλβανικό και το σλαβικό. Σημασία έχει ότι οι επήλυδες εξελληνίστηκαν. Η συνέχεια του Ελληνισμού είναι πολιτισμική και αυτό αρκεί με το παραπάνω. Η βιολογική συνέχεια είναι μια ιδεοληψία του ρομαντισμού, που τότε, στα μέσα του 19ου αιώνα, ήταν ήδη παρωχημένος. Παρ’ όλα αυτά, εμείς είμαστε με τον Φαλμεράιερ, που λατρεύουμε να τον μισούμε: όπως εκείνος, θεωρούμε ότι αν δεν κρατάμε αναντάν μπαμπαντάν από τον Περικλή και τον Μέγα Αλέξανδρο δεν είμαστε Ελληνες.

Τώρα θα πω παρενθετικά κάτι που θα ξαφνιάσει τους αναγνώστες μου. Η ανθρωπολογική έρευνα τείνει προς το συμπέρασμα ότι υπάρχει πράγματι γενετική συνέχεια ανάμεσα στους αρχαίους και τους σύγχρονους Ελληνες. Αλλά όχι όπως την αντιλαμβάνονται οι Ελληναράδες. Αυτό που υποδεικνύουν οι ανθρωπολόγοι είναι ότι όλοι οι λαοί των Κεντρικών και Νοτίων Βαλκανίων, καθώς και της Πρόσω Ασίας (Ελληνες, Αλβανοί, Βούλγαροι, Σλαβομακεδόνες, Τούρκοι) μοιράζονται από πολύ παλιά το ίδιο γενετικό υπόστρωμα, φυσικά με ποικίλες μεταγενέστερες προσμείξεις. Δεν υπάρχει, δηλαδή, ειδικά ελληνική «φυλή». Ανθρωπολογικά, οι γείτονές μας και προαιώνιοι εχθροί μας είναι δεύτερου, αν όχι πρώτου βαθμού συγγενείς μας. Για άλλη μια φορά, το έθνος ορίζεται πολιτισμικά, όχι βιολογικά, όπως ήθελε ο Φαλμεράιερ για τους δικούς του λόγους.   

Οι Ναζί συναρτούσαν την άρια καταγωγή με ορισμένες κληρονομικές, υποτίθεται, ιδιότητες του χαρακτήρα, τις οποίες ανήγαν σε αξίες («Σβέλτοι σαν τα γερμανικά αγρίμια, ανθεκτικοί σαν το ατσάλι του Κρουπ» έλεγε ο Χίτλερ μιλώντας στη νεολαία). Εμείς συνδέουμε την αρχαία καταγωγή μας με ένα κληρονομικό χάρισμα που είναι η μήτρα σχεδόν όλων των άλλων: την εξυπνάδα. Αφού γεννιόμαστε έξυπνοι, χάρη στα αρχαία γονίδιά μας, τα ξέρουμε και τα καταλαβαίνουμε όλα. Γι’ αυτό δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο να μάθουμε, ούτε καν για τον αρχαίο πολιτισμό μας, δεδομένου ότι τον κουβαλάμε μέσα μας.

Προκύπτει έτσι το φαινόμενο να καμαρώνουμε για μια κληρονομιά της οποίας αγνοούμε το περιεχόμενο. Πολύ περισσότερα μαθαίνουν στο σχολείο για την αρχαία Ελλάδα οι ξένοι παρά εμείς. Ούτε μία πλήρη φιλολογική έκδοση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δεν διαθέτουμε, προς δόξαν της Ακαδημίας μας. Ούτε έναν κλασικό φιλόλογο διεθνούς διαμετρήματος δεν έβγαλαν τα πανεπιστήμιά μας, αν εξαιρέσουμε τον Συκουτρή, που πλήρωσε άλλωστε τις αποκλίνουσες από τα εθνικά στερεότυπα θέσεις του για τους αρχαίους Ελληνες με ύβρεις και απειλές από σωματεία οπωρολαχανοπωλών, λεμβούχων, πολυτέκνων και άλλων αρμοδίων φορέων. Και να τος ο φαύλος κύκλος: η άγνοια υποδαυλίζει τον φανατισμό και αυτός με τη σειρά του διαιωνίζει την άγνοια.

Στην πραγματικότητα, βέβαια, καρφί δεν μας καίγεται για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Ως απόδειξη γι’ αυτό αρκεί το ότι κάθε αρχιτεκτονικό ίχνος του που έχει διασωθεί στη σύγχρονη Αθήνα είναι για τους περισσότερούς μας, αόριστα και αδιάφορα, «τα αρχαία» (για πηγαίνετε στη Ρώμη, να δείτε πώς μιλούν εκεί οι ντόπιοι για τα δικά τους «αρχαία»).

Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να υποκλίνονται οι ξένοι στο μεγαλείο του, να έρχονται εδώ για να το θαυμάσουν, να αγοράζουν τσίγκινες σπαρτιατικές ασπίδες, περικεφαλαίες, μπλουζάκια που γράφουν πάνω τους «En ida oti ouden ida» ή «Ta panta ri» (έτσι, με νεοελληνική προφορά) και να γεμίζουν τις τσέπες μας με συνάλλαγμα.

Αυτή δεν είναι άλλωστε η βαθύτερη έγνοια πίσω από όλον αυτό τον εθνικό ντόρο για την Αμφίπολη;