Τα επεισόδια που σημειώθηκαν στην Πόλη και τη Σμύρνη στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου 1955 εναντίον των Ρωμιών έχουν χαρακτηριστεί ως η μαύρη στιγμή στην ιστορία της Τουρκικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, για τους Ρωμιούς της Πόλης τα Σεπτεμβριανά δεν ήταν μια στιγμή, αλλά η πιο βίαιη έκφανση μιας σειράς πρακτικών που αποσκοπούσαν στην εκδίωξή τους. Παρά το ότι λίγοι έφυγαν μετά τα επεισόδια, τα Σεπτεμβριανά ήταν η απαρχή του «οριστικού φευγιού» που άφησε πίσω ανεξίτηλα τα σημάδια του.
Τι προηγήθηκε. Ο ιστορικός Σάιτ Τσετίνογλου υποστηρίζει ότι το κεμαλικό καθεστώς, ήδη από τη Συνθήκη της Λωζάννης, «είχε σχεδιάσει τη συστηματική εκρίζωση των μη μουσουλμάνων της Τουρκίας». Το 1923, με την ίδρυση της Δημοκρατίας, αναθεωρήθηκαν τα μητρώα του δικηγορικού συλλόγου. Στα νέα μητρώα εμποδίστηκε η εγγραφή ρωμιών δικηγόρων. Η πρακτική αυτή επεκτάθηκε και σε άλλους επαγγελματικούς κλάδους. Απαγορεύτηκε στους γιατρούς να εξασκούν το επάγγελμα του φαρμακοποιού. Οπως επισημαίνει ο Τσετίνογλου, τέτοιου είδους απαγορεύσεις εφαρμόστηκαν και στις κατώτερες τάξεις μέσω της υποχρεωτικής πρόσληψης τούρκων υπαλλήλων από τους εργοδότες, καθιστώντας δύσκολη την εύρεση εργασίας για τους μη μουσουλμάνους που ανήκαν στην εργατική τάξη.
Το 1927 εμφανίζεται η εκστρατεία «Πολίτη Μίλα Τουρκικά». Οι μειονοτικοί πολίτες βρίσκονταν αντιμέτωποι με βίαιες συμπεριφορές όταν μιλούσαν στον δρόμο τη μητρική τους γλώσσα. Λίγο αργότερα, το 1932, ο Νόμος 2007 απαγορεύει την άσκηση δεκαεννιά επαγγελμάτων. Το 1941 κηρύσσεται επιστράτευση κυρίως για τους μη μουσουλμάνους. Με το μέτρο αυτό, που ονομάστηκε «20 ηλικίες» μια και κλήθηκαν όλοι οι στρατεύσιμοι ηλικίας 25-45 ετών, οι Ρωμιοί στάλθηκαν σε τάγματα καταναγκαστικής εργασίας. Ο Τσετίνογλου σημειώνει ότι δεν είναι γνωστός ο αριθμός των νεκρών από τις κακουχίες που υπέστησαν, ενώ σε πολλές περιπτώσεις είχαν «ενοικιαστεί» σε ιδιωτικές εταιρείες ως εργατικό δυναμικό. Με την επιστροφή τους από τα «αμελέ ταμπουρού», οι Ρωμιοί έρχονται αντιμέτωποι με τον φόρο περιουσίας. Επιβάλλοντας δυσμενή φορολογία στην περιουσία, που σε κάποιες περιπτώσεις έφτασε και το 178% της πραγματικής αξίας, το κράτος στόχευε, σύμφωνα με τον Τσετίνογλου, στην «οικονομική αφαίμαξη των μειονοτήτων, την εκδίωξή τους και την υφαρπαγή των περιουσιακών τους στοιχείων». Οσοι δεν μπορούσαν να καταβάλουν τον φόρο, στέλνονταν σε καταναγκαστικά έργα κάτω από αντίξοες συνθήκες. Οπως σημειώνει ο Τσετίνογλου, «τα Σεπτεμβριανά λειτουργούν ως υπενθύμιση για όσους Ρωμιούς δεν κατάλαβαν –από τα εχθρικά μέτρα και τις πρακτικές των προηγούμενων χρόνων –ότι είναι ανεπιθύμητοι πλέον εδώ».
Το γεγονός. Ο Αντώνης Παριζιάνος ήταν 7 ετών όταν ξέσπασαν τα Σεπτεμβριανά. «Το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου με βρήκε στο σπίτι της γιαγιάς μου στο Φανάρι. Η κατάσταση από νωρίς ήταν περίεργη, ο πατέρας μου ήταν ανήσυχος. Λίγο αργότερα ήρθε μια γειτόνισσα της γιαγιάς μου, πολύ φίλη της, και μας είπε απότομα: “Μη ρωτάτε πολλά, εσείς φύγετε τώρα στο σπίτι σας, εσύ (σ.σ. λέγοντας στη γιαγιά) κλείδωσε το σπίτι σου και έλα μαζί μου”. Περάσαμε από το Ταξίμ και είδαμε φορτηγά σταθμευμένα στην πλατεία, υπήρχε περίεργη κινητοποίηση. Οταν φτάσαμε στο σπίτι μας στα Ταταύλα, κλειδώσαμε τις πόρτες και ανεβήκαμε στην ταράτσα. Βλέπαμε τις φωτιές, καιγόταν η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου. Ο τρούλος του ήταν μολυβδοσκέπαστος, οι φλόγες έβγαιναν μέσα από τον θόλο. Πιο μακριά βλέπαμε και άλλες φωτιές…».
Ο π. Δοσίθεος Αναγνωστόπουλος επέστρεφε από τις καλοκαιρινές του διακοπές στην Ιμβρο. «Επιστρέφαμε με τη γιαγιά μου στην Πόλη το βράδυ της 7ης Σεπτεμβρίου. Το καράβι άργησε γιατί, όπως μας είπαν αργότερα, μετέφερε μια ομάδα ανθρώπων που πήγαιναν στην Ιμβρο για να προκαλέσουν καταστροφές. Οι Αρχές τούς σταμάτησαν εν πλω και τους ανάγκασαν να κατέβουν. Στο πλοίο ακούγαμε τα γκαρσόνια να μιλούν για μεγάλα επεισόδια κατά των Ρωμιών και μάλιστα για νεκρούς. Ων 13 χρονών, μου πέρασε η ιδέα ότι μπορεί να έχω μείνει μόνο εγώ και η γιαγιά μου ζωντανοί. Για πρώτη φορά στη ζωή μου σκέφτηκα ότι ανά πάσα στιγμή θα μπορούσε να συμβεί κάτι κακό, ότι δεν ήμασταν ασφαλείς. Αποβιβαστήκαμε τα ξημερώματα σε μια Πόλη όπου είχε ήδη κηρυχθεί στρατιωτικός νόμος».
Την επόμενη μέρα η κυβέρνηση Μεντερές αναζητούσε αμήχανα τους δράστες στο πρόσωπο των κομμουνιστών, ενώ οι Ελληνες της Πόλης μετρούσαν τις ζημιές τους.
«Στο σπίτι της γιαγιάς μου στο Φανάρι έμειναν μόνο οι τέσσερις τοίχοι. Οταν ήρθε ο όχλος, η γιαγιά μου καθόταν με μια σημαία στα χέρια και η φίλη της χειροκροτούσε για να μην κινήσουν τις υποψίες. Ξαναέφτιαξε το σπίτι της, έλαβε αποζημίωση 17 τουρκικών λιρών για τις ζημιές –αξίας 100 λιρών –που υπέστη το σπίτι της» θυμάται ο κ. Παριζιάνος.
«Η Μεγάλη Οδός του Πέραν ήταν ένα τεράστιο κατεστραμμένο σαλόνι. Εβλεπες έπιπλα, ρούχα, μηχανήματα, μια διαλυμένη οικοσκευή ήταν πεταμένη στους δρόμους. Αυτή η εικόνα μού έβαλε στο μυαλό τη σκέψη ότι δεν μπορεί να μείνει κανείς στην Πόλη μόνιμα. Στο πλάνο της ζωής μου υπήρχε πάντα ένα φευγιό. Μας έκαναν να σκεφτόμαστε ότι η Πόλη δεν είναι η πατρίδα μας και ότι κάποτε πρέπει να φύγουμε από εδώ» λέει ο π. Δοσίθεος, ενώ ο κ. Παριζιάνος σημειώνει: «Δεν εγκατέλειψαν πολλοί την Πόλη μετά τα Σεπτεμβριανά. Εμειναν και έφτιαξαν τη ζωή τους, αλλά αναγκάστηκαν να φύγουν από τις περιοχές όπου γεννήθηκαν. Αρχισαν να φεύγουν από το Φανάρι και να μετακομίζουν στην άλλη όχθη του Κεράτιου, προς το Πέραν και τα Ταταύλα».
Πολίτες β’ κατηγορίας. Η κοινωνική συμπεριφορά των Ελλήνων της Πόλης επηρεάστηκε από τις διώξεις και το γενικό κλίμα κατά των μειονοτήτων της εποχής, ενώ σταδιακά καλλιεργήθηκε ένα καθεστώς φόβου.
«Ο πατέρας μου μού έλεγε να μη μιλάω ελληνικά όταν βγαίναμε από το σπίτι. Μια φορά, ήμουν μικρός, μέσα στο λεωφορείο μου ξέφυγε κάτι στα ελληνικά. Μας κατέβασαν στη μέση του δρόμου» λέει ο κ. Παριζιάνος, ενώ ο π. Δοσίθεος διηγείται τη δική του ιστορία: «Στο μάθημα της Εθνικής Αμυνας, που το έκανε ένας αξιωματικός, οργανώθηκε μαζί με τουρκικά λύκεια ένα στρατιωτικό γύμνασμα για να παρακολουθήσουμε πρακτικές άμυνας και επίθεσης. Δύο χιλιάδες μαθητές διάφορων σχολείων, ανάμεσά τους και εμείς, οι 22 τελειόφοιτοι της Μεγάλης του Γένους Σχολής, είχαμε κατασκηνώσει σε έναν χώρο έξω από τα τείχη. Η διπλανή σκηνή αντιλήφθηκε ότι είμαστε Ρωμιοί, μας επιτέθηκαν λεκτικά και σωματικά. Δεν τιμωρήθηκαν γι’ αυτή τη συμπεριφορά. Δεν μάθαμε ποτέ τι θα πει πολίτης με δημοκρατικά δικαιώματα».
Το παρόν της ομογένειας. Η κυβέρνηση Ερντογάν έχει προχωρήσει σε βήματα επανόρθωσης των αδικιών που υπέστησαν οι Ρωμιοί. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο π. Δοσίθεος, «η πολιτική σκέψη και προσέγγιση του Ερντογάν δεν με κάνει να πιστεύω ότι με τρόπο ειλικρινή και με ουμανιστικό πνεύμα επέλεξε τον δρόμο της επανόρθωσης. Η επικρατούσα λογική στο ΑΚΡ ήταν ότι όσο περισσότερο δημοκρατικοί και ανθρωπιστικοί φανούμε απέναντι στις μειονότητες τόσο γρηγορότερα θα ανοίξει ο δρόμος για την ΕΕ. Εγιναν αρκετά πράγματα υπέρ των μειονοτήτων στα χρόνια του ΑΚΡ, αλλά από την άλλη το ζήτημα που έχει θέσει ως μείζον το Πατριαρχείο, η Θεολογική Σχολή της Χάλκης, δεν έχει επιλυθεί ακόμα. Τώρα τελευταία βλέπουμε τον Ερντογάν να υιοθετεί έναν εθνικιστικό εγωισμό. Τότε είχαμε δει στον Μεντερές τον σωτήρα των μειονοτήτων και διαψευστήκαμε οικτρά. Δεν υπάρχουν σωτήρες» λέει ο π. Δοσίθεος.
Σχόλια
