Ενα όραμα και ένα λάθος

Ο Αχμέτ Νταβούτογλου είναι πλέον και επισήμως ο εκλεκτός για την πρωθυπουργία και την ηγεσία του ΑΚΡ. Πρέσβης εκ προσωπικοτήτων και σύμβουλος επί των εξωτερικών θεμάτων του Γκιουλ και του Ερντογάν, έγινε γνωστός ως το όνομα πίσω από την εξωτερική πολιτική του κυβερνώντος κόμματος στην Τουρκία. Το 2009 ορίστηκε υπουργός Εξωτερικών. Το όνομά του, στα δυτικά κυρίως μέσα ενημέρωσης, συνοδευόταν συνήθως από τον όρο «νεο-οθωμανιστής». Αλλά ο Μπεχλούλ Οζκάν δεν είναι τόσο σίγουρος. Καθηγητής σήμερα στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Μαρμαρά και πρώην φοιτητής του Νταβούτογλου, όταν ο δεύτερος δίδασκε στο ίδιο τμήμα στα τέλη της δεκαετίας του ’90, παρουσιάζει τον πρώιμο Νταβούτογλου μέσα από την ανάλυση παλαιότερων κειμένων του.

«Ιδεολόγος πανισλαμιστής». Ο Μπεχλούλ Οζκάν ανέτρεξε σε πάνω από 300 κείμενα που έγραψε ο Νταβούτογλου σε περιοδικά και εφημερίδες τη δεκαετία του ’90. Σύμφωνα με τον ίδιο, είναι λάθος να του αποδίδεται ο όρος «νεο-οθωμανιστής»: «Ο Νταβούτογλου ασκούσε κριτική στον νεο-οθωμανισμό, θεωρώντας τον πολύ κοντά στη Δύση. Ο οθωμανισμός, ως όρος, εμφανίζεται μετά το 1840 και αποτελεί ένα σχέδιο εκσυγχρονισμού των οθωμανικών θεσμών με βάση τα δυτικά πρότυπα της εποχής και αφομοίωσης των μη μουσουλμανικών στοιχείων στο κράτος με σκοπό την ανάσχεση των εθνικιστικών κινημάτων στα Βαλκάνια. Οταν εγκαταλείπεται ο οθωμανισμός εμφανίζεται ο ισλαμισμός που αναζητά στο Ισλάμ τη δύναμη που θα συσπειρώσει και θα κρατήσει ενωμένη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι Δυτικοί απέδωσαν στον όρο επιθετικό προσδιορισμό ονομάζοντάς τον πανισλαμισμό (όλα τα κινήματα που έχουν το συνθετικό παν- χαρακτηρίζονται ως επεκτατικά)» λέει ο Οζκάν. Και συμπληρώνει: «Στα παλαιότερα κείμενά του μπορεί να διακρίνει κανείς πόσο άβολα και μακριά νιώθει από τη Δύση. Θεωρεί ότι η Τουρκία είναι μια κοινωνία βασισμένη σε ισλαμικές αξίες και αυτό το στοιχείο θα πρέπει να αναδείξει ενώ δανείζεται γεωπολιτικούς όρους του ’20 και του ’30 για να περιγράψει την άσκηση της εξωτερικής πολιτικής».

Οι «σφαίρες επιρροής». Ο Οζκάν υποστηρίζει ότι ο Νταβούτογλου στα κείμενά του οραματιζόταν μια Τουρκία που θα περιβάλλεται από «σφαίρες επιρροής», οι οποίες θα αποτελούν τον «ζωτικό της χώρο» καθιστώντας την μια «κεντρική χώρα». «Ο όρος ζωτικός χώρος δεν θα πρέπει να συγχέεται με εδαφικές απαιτήσεις και σκέψεις για επεκτατισμό με αλλαγή συνόρων. Ο Νταβούτογλου δεν σκεφτόταν τη στρατιωτική επιβολή αλλά τη δημιουργία σφαιρών πολιτιστικής και οικονομικής επιρροής που θα καταστήσουν την Τουρκία περιφερειακή δύναμη. Οι σφαίρες επιρροής θα πρέπει να μοιράζονται κοινές πολιτιστικές αξίες με την Τουρκία. Αυτό φαίνεται στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας στη Μέση Ανατολή: η Τουρκία στήριξε τους Μουσουλμάνους Αδελφούς στην Αίγυπτο και στη Συρία και τη Χαμάς στην Παλαιστίνη γιατί γνώριζε ότι μόνο μέσω της θρησκείας θα μπορούσε να έχει ρόλο στην περιοχή» λέει ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Μαρμαρά.

Το βατερλΩ της Συρίας. Ο Οζκάν διαπιστώνει ότι η αρχική εκτίμηση του Νταβούτογλου για τη Μέση Ανατολή ήταν ακριβής: «Από νωρίς είχε παρατηρήσει ότι η Μέση Ανατολή δεν θα αντέχει για πάντα τα αυταρχικά καθεστώτα τύπου Καντάφι και Μουμπάρακ. Ο Νταβούτογλου είδε στην Αραβική Ανοιξη το παράθυρο ευκαιρίας που έψαχνε για να αποκτήσει μεγαλύτερη επιρροή στην περιοχή. Οταν έπεσε ο Μουμπάρακ και ο Καντάφι, πίστεψε ότι το ίδιο θα συμβεί και με τον Ασαντ. Η συριακή κρίση εξελίχθηκε στο βατερλό της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής γιατί ο Ασαντ αποδείχτηκε πιο ανθεκτικός από όσο υπολογιζόταν. Οι λάθος υπολογισμοί των δυναμικών της περιοχής και η υπερεκτίμηση των ίδιων των δυνάμεων της Τουρκίας προκάλεσαν την αποτυχία που βλέπουμε σήμερα» λέει χαρακτηριστικά ο Οζκάν.

«Τα κείμενα που έγραψε ο ίδιος τη δεκαετία του ’90 δείχνουν έναν άνθρωπο πολύ φιλόδοξο, πραγματιστή αλλά ταυτόχρονα και ιδεολόγο. Οπως αποδείχθηκε, το όραμα που είχε για την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας δεν είχε στέρεες βάσεις. Η πανισλαμιστική σχεδίασή της σε μεγάλο βαθμό απέτυχε. Η Τουρκία έχει αποκόψει τις διπλωματικές της σχέσεις με δύο χώρες της περιοχής και στα νοτιοανατολικά της σύνορα η πολιτική μηδενικών προβλημάτων με γείτονες μετατράπηκε σε πολιτική μηδέν γειτόνων».