Τα υπέρ και τα κατά της εξωχώριας συνάντησης

Η ιδέα είναι απλή. Αλλάζουμε έδρα. Παίρνουμε αποστάσεις. Γλιτώνουμε έτσι από την οδυνηρή εικόνα των επιτηρητών που μπαινοβγαίνουν στα υπουργεία σαν να ήταν μαγαζάκια τους. Γλιτώνουμε από τα παζάρια που κρατάνε μέρα και νύχτα, με τους ρεπόρτερ να ξεροσταλιάζουν στα πεζοδρόμια περιμένοντας λευκό καπνό για ένα μεταμεσονύκτιο έκτακτο δελτίο. Ετσι δείχνουμε ότι δεν είμαστε πια η χώρα με το πιστόλι στον κρόταφο. Αλλάζουμε έδρα για να δείξουμε ότι αλλάξαμε σελίδα.

Το σχέδιο ακούγεται απλό, όταν το περιγράφουν κυβερνητικοί παράγοντες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι θα καρποφορήσει. Κανείς δεν αρνείται ότι από μόνη της η μεταφορά των διαπραγματεύσεων με την τρόικα στο Παρίσι παράγει ισχυρούς συμβολισμούς. Κανείς δεν δυσκολεύεται να δει το σκεπτικό της κυβέρνησης πίσω από αυτή την πρωτοβουλία. Την ανάγκη της να σηματοδοτήσει ότι το Μνημόνιο τελειώνει – και να το αποτυπώσει σε μια νέα μορφή σχέσεων με τους δανειστές.

Μπορεί η «επιχείρηση Παρίσι» να δικαιώσει αυτές τις προσδοκίες; Το γεγονός ότι επί τρεις ημέρες πέντε υπουργοί και οι συνεργάτες τους καθώς και ένα κλιμάκιο του ΠΑΣΟΚ θα συνομιλούν με τους δανειστές στη γαλλική πρωτεύουσα θα επηρεάσει την ουσία της διαπραγμάτευσης; Και, κυρίως, τι επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτό το πείραμα στο εσωτερικό πολιτικό κλίμα, ενόψει ενός αβέβαιου φθινοπώρου;

Καμπ Ντέιβιντ, Μπούργκενστοκ, Παρίσι

Η νέα φόρμουλα των επαφών με την τρόικα θυμίζει σκηνικό διακρατικής διαφοράς. Θυμίζει την πάγια διπλωματική πρακτική να συναντώνται οι αντιμαχόμενες πλευρές σε ουδέτερο έδαφος για να διαβουλευθούν από θέση ισοτιμίας. Στο ξένο έδαφος κανείς δεν είναι ανώτερος.

Είναι σκηνικό τύπου Καμπ Ντέιβιντ – χωρίς όμως επιδιαιτησία. Δεν θα υπάρχει δηλαδή στο τέλος η ευχέρεια να φορτωθεί τον συμβιβασμό ή το ναυάγιο ένας «κακός τρίτος».

Η πιο νωπή παρόμοια περιπέτεια στην ελληνική μνήμη είναι οι διαπραγματεύσεις για το Σχέδιο Ανάν στο Μπούργκενστοκ της Ελβετίας. Το μόνο κοινό στοιχείο είναι ότι και τότε είχε επιλεγεί η λύση του μακρινού κονκλάβιου. Οι διαπραγματευτές υποτίθεται ότι είχαν επιχειρήσει να συζητήσουν ανεπηρέαστοι από τα βλέμματα της κοινής γνώμης, σε υψόμετρο 874 μέτρων, σε ένα χωριό στις Ελβετικές Αλπεις. Οπως έδειξε η Ιστορία, δεν χρειαζόταν όλος αυτός ο κόπος. Αφενός ο Τύπος ήταν παρών και μετέδιδε σχεδόν τα πάντα. Αφετέρου, το θρίλερ θα είχε αποφευχθεί αν ο Τάσσος Παπαδόπουλος είχε εκφράσει από νωρίς αυτό που τελικά είπε στον Πέτρο Μολυβιάτη στην Ελβετία: «Εγώ πριν φύγω από εδώ δεν υπογράφω ούτε τον λογαριασμό του ξενοδοχείου».

Personae non gratae

Η λογική του «μπούνκερ» – των κλειστών συνομιλιών σε ένα καταφύγιο – δεν βοήθησε ούτε κατ’ ελάχιστον τη διαπραγμάτευση στο Μπούργκενστοκ. Τηρουμένων των αναλογιών, ούτε η απόσυρση στο Παρίσι είναι βέβαιο ότι μπορεί να βοηθήσει. «Σημειολογικά, η διαπραγμάτευση με τους δανειστές σε ουδέτερο έδαφος θυμίζει όντως συνομιλίες μεταξύ εμπολέμων» επισημαίνει ο πολιτικός επιστήμονας Γιώργος Σεφερτζής. Αναρωτιέται όμως αν είναι όντως αυτός ο στόχος. Ανεξαρτήτως προθέσεων – λέει ο Γ. Σεφερτζής – όταν οδηγείς «έξω» τις συνομιλίες δύο μηνύματα μπορεί να στέλνεις. Ή της πυγμής – του «έλα έξω να λογαριαστούμε». Ή της διάθεσης να συμφωνήσεις κάτι στα κρυφά – «πάμε έξω να τα βρούμε». Σε μια κοινωνία καχύποπτη, όπως η ελληνική, υπάρχει κίνδυνος να επικρατήσει η τελευταία ερμηνεία.

Σύμφωνα πάντως με αυτή την ανάλυση, το πιο ηχηρό μήνυμα είναι ότι οι εκπρόσωποι των δανειστών είναι πια ανεπιθύμητοι στην Αθήνα. Οχι πως ήταν ποτέ ευπρόσδεκτοι. Απλώς τώρα δεν το φωνάζουν μόνο οι ντουντούκες στο πεζοδρόμιο. Το υιοθετεί ως επίσημη γραμμή της η κυβέρνηση.

Οι Βρυξέλλες φαίνεται ότι έτσι εξέλαβαν το μήνυμα, αν κρίνει κανείς από την αρχική τους, μάλλον ενοχλημένη, αντίδραση. Είχαν διαψεύσει την είδηση που είχε στο τέλος του Ιουλίου διαρρεύσει από το ΔΝΤ, για να την επιβεβαιώσουν την επόμενη ημέρα – επιχειρώντας όμως ταυτόχρονα να υποβαθμίσουν τις συνομιλίες και υπενθυμίζοντας ότι οι ελεγκτές θα έρθουν στην Αθήνα για την τελική αξιολόγηση.

Από κυβερνητικές πηγές επισημαίνεται ότι το ραντεβού στο Παρίσι, ήδη πριν συμβεί, εκδήλωσε την πρώτη του παράπλευρη συνέπεια, οξύνοντας την υπόγεια ένταση μεταξύ Ευρωπαίων και ΔΝΤ. Η τρόικα ήταν εξαρχής ένα σχήμα υβριδικό – με το ΔΝΤ να αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως «τρίτο» μέρος, ξένο προς το θεσμικό κεκτημένο της Ενωσης. Η Ευρώπη έχει πια αναπτύξει τους μηχανισμούς και τους κανονισμούς (βλέπε δημοσιονομική ένωση) για τη διαχείριση των κρίσεων, ώστε να μην έχει πια ανάγκη τα «κοστούμια» του Ταμείου.

Παιχνίδια κυριαρχίας

Αυτή η ενδοτροϊκανική αντιπαράθεση είναι η μία παράμετρος της θεσμικής μετάλλαξης που εγγράφεται στο τραπέζι του Παρισιού. Η άλλη είναι η διαφαινόμενη πρόθεση της Αθήνας να φορτίσει τη διαπραγμάτευση, δίνοντας της χαρακτήρα διελκυστίνδας για την εθνική κυριαρχία.

Παράγοντας που θα λάβει μέρος στις συνομιλίες υιοθετεί αυτόν τον συμβολισμό. «Αυτή η φορά θα είναι όντως διαφορετική» λέει. Η διαφορά είναι ότι η Ελλάδα δηλώνει πλέον την ετοιμότητά της να ανακτήσει τη χαμένη ανεξαρτησία της. Ο ίδιος προσπαθεί να παρουσιάσει τη διαφορά παραστατικά. Στις φωτογραφίες από το Παρίσι θα βλέπουμε στη μία πλευρά του τραπεζιού την ελληνική αντιπροσωπεία και στην άλλη τους τροϊκανούς, σε ταξιθεσία που δεν αφήνει αμφιβολίες για την ισότητα των μερών. Αυτό το στιγμιότυπο από μόνο του δεν λέει τίποτε. «Για να έχουμε συνολική εικόνα, πρέπει να πάρουμε και μία φωτογραφία προπέρσινη, με τους τροϊκανούς να μπαίνουν στα υπουργεία ή να ανεβαίνουν τα σκαλιά του Μαξίμου. Μόνο συγκρίνοντας αυτές τις δύο εικόνες θα αντιληφθούμε πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα».

Σπάζοντας το γυαλί

Η εικόνα αλλάζει. Αλλάζει όμως και η ουσία; Για τον πολιτικό αναλυτή Λευτέρη Κουσούλη, στο Παρίσι στήνεται μια αυταπάτη. Η επιδίωξη, λέει, είναι κατανοητή: να δείξουμε ότι πρόκειται για μια διαδικασία που αφορά πλέον λιγότερο τη χώρα. «Ο έλεγχος όμως είναι ο ίδιος. Απλώς η Ελλάδα δίνει αναφορά σε άλλον τόπο. Η μετατόπιση έχει συμβολική αξία, αλλά δεν έχει πολιτική σημασία. Θα έχει μηδαμινά πολιτικά αποτελέσματα» προβλέπει ο Λ. Κουσούλης.

Και στο επίπεδο της εικόνας, όμως, τα μηνύματα μπορεί να μην είναι μόνο θετικά. Οταν αλλάζεις τη ρουτίνα – ακόμη και μια βαριά ρουτίνα, όπως των επισκέψεων της τρόικας – διατρέχεις τον κίνδυνο να προκαλέσεις περισσότερα ερωτηματικά απ’ όσα θα απαντήσεις. Η αλλαγή ενδέχεται να ανεβάσει τους δραματικούς τόνους αντί να αποφορτίσει τη διαδικασία. Δεν είναι βέβαιο, για παράδειγμα, ότι η εικόνα μιας πολυπληθούς αποστολής, ακολουθούμενης από τους απεσταλμένους των μέσων ενημέρωσης, που θα δίνουν συνεχώς ανταποκρίσεις, θα είναι λιγότερο δραματική από την τελετουργία στην οποία έχουμε πια εθιστεί. Είναι ένα ρίσκο που πάντα παίρνει όποιος ανεβάζει τα ντεσιμπέλ της εθνικής υπερηφάνειας, καλλιεργώντας προσδοκίες που, αν δεν εκπληρωθούν, μπορεί και να ερμηνευθούν ως εθνική αποτυχία.

Το ταμείο 

«Η σημασία αυτών των πρωτοβουλιών» λέει ο Λ. Κουσούλης, εννοώντας τις τακτικές κινήσεις επικοινωνίας, «είναι μικρότερη από αυτήν που νομίζουν οι πρωταγωνιστές».

Σε αυτό φαίνεται να συμφωνεί και ο Γ. Σεφερτζής, που επισημαίνει ότι σε τέτοιους χειρισμούς αποδίδεται σημασία μόνο εκ των υστέρων. «Αν τα αποτελέσματα είναι καλά, θα πούμε ότι τα πετύχαμε επειδή μεταφέραμε αλλού τις διαπραγματεύσεις – έστω και αν η απόφαση αυτή μπορεί να μην έχει παίξει στην ουσία κανέναν ρόλο».

Ακόμη κι έτσι όμως, κατόπιν εορτής, δεν θα μπορούσε η κυβέρνηση να κεφαλαιοποιήσει πολιτικά το Παρίσι, αν η έκβαση είναι θετική;

«Η θέση της Ελλάδας δεν θα αλλάξει. Η ανάγκη που μας συνδέει με τους δανειστές δεν θα αλλάξει – ούτε η επιτήρηση που θα είναι πια μόνιμη, στο πλαίσιο της δημοσιονομικής ένωσης» λέει ο αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Αριστείδης Χατζής. Πολιτικά, επισημαίνει ο Χατζής, το μόνο που πραγματικά μετράει είναι η οικονομική πραγματικότητα. Οπως το λέει ο Λ. Κουσούλης, «το βίωμα – και όχι η εικόνα – είναι που καθορίζει τις πολιτικές συμπεριφορές». Ή, σύμφωνα με την πιο ωμή διατύπωση του Αρ. Χατζή: «Η κυβέρνηση θα “πουλήσει” το Παρίσι. Αλλά στο τέλος ο πολίτης κοιτάζει πάντα το πορτοφόλι του».