Το ταλέντο της ανεκτικότητας

Το ποδόσφαιρο είναι ένα όμορφο άθλημα που μπορεί να γίνει πολύ άσχημο. Ιδίως όταν οι θεατές βρίσκουν την ευκαιρία να εξαπολύσουν τον φανατισμό τους εναντίον παικτών διαφορετικής εθνικότητας. Ή όταν ένας σταρ του ποδοσφαίρου (ο Λουίς Σουάρες) αποβάλλεται από έναν αγώνα (Λίβερπουλ – Μάντσεσρερ Γιουνάιτεντ, Premier League 2011) επειδή σχολίασε περισσότερες από δέκα φορές το χρώμα του δέρματος ενός παίκτη (Πατρίς Eβρά). Η FIFA έχει λάβει τα μέτρα της και με το παραπάνω. Το μήνυμα «Oχι στον ρατσισμό» ακούγεται σε κάθε ευκαιρία κατά τη διάρκεια του φετινού Pαγκοσμίου Kυπέλλου. Ωστόσο, απευθύνεται περισσότερο στις ευρωπαϊκές χώρες παρά στη Λατινική Αμερική, όπου ρατσιστικά παραληρήματα, όμως αυτά του Σουάρες, είναι η εξαίρεση κι όχι ο κανόνας.

Φυσικά η ήπειρος δεν είναι άμεμπτη ρατσιστικής βίας. Οι Αργεντινοί σχεδόν αφάνισαν τον ινδιάνικο πληθυσμό, ενώ η σφαγή εκατοντάδων κινέζων μεταναστών στο Bόρειο Μεξικό αποτελεί το μεγαλύτερο στίγμα στην σύγχρονη ιστορία της χώρας. Αλλά το ύφος του ρατσισμού που γνώρισε η Ευρώπη, όπου «θυσιάστηκαν» εκατομμύρια ψυχές στο όνομα των φυλετικών διαφορών, παραμένει ξένο στις χώρες της Λατινικής Αμερικής.

Στις χώρες όπου αναμείχθηκαν οι τοπικές κουλτούρες με τον ισπανικό και τον πορτογαλικό πολιτισμό – στο Μεξικό, την Κολομβία και τη Βραζιλία για παράδειγμα – δύσκολα εξαπλώθηκε το μικρόβιο του ρατσισμού. Αντίθετα, στις χώρες όπου οι αφιχθέντες Ισπανοί αρνήθηκαν να ενωθούν πολιτισμικά με τους γηγενείς – τέτοιες είναι το Περού, η Βολιβία, το Εκουαδόρ, η Γουατεμάλα – τα ίχνη των φυλετικών διακρίσεων επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Στη Βενεζουέλα, ο υποβιβασμός των μειονοτήτων των Ινδιάνων, των Αφρικανών και των Κρεολών (οι απόγονοι της ισπανικής αριστοκρατίας) έχει αποτυπωθεί στην ίδια της την γλώσσα.

Αυτοί που δεν δίνουν τόσο βάρος στο χρώμα του δέρματος είναι οι Μεξικανοί. Αλλωστε ο μεγαλύτερος ίσως πρόεδρος στην ιστορία της χώρας, που την καθοδήγησε μέσα από περιόδους ειρήνης και πολέμου, ήταν γόνος της ινδιάνικης φυλής Ζαποτέκ. Στην υπόλοιπη ήπειρο, ο μόνος ιθαγενής που έχει αναλάβει το ανώτερο αξίωμα είναι ο σημερινός πρόεδρος της Βολιβίας Εβο Μοράλες. Αντίθετα, στο Μεξικό μόνο τρεις Κρεολοί έσπασαν την κυριαρχία των «μεστίζο» (αυτός που έχει διπλή καταγωγή) στο προεδρικό αξίωμα.

Η μεξικανική ανοχή στο διαφορετικό μπορεί με σιγουριά να αποδοθεί στον Βαρθολομαίο ντε λας Κάσας. Ο ισπανός κληρικός είχε πείσει τον βασιλιά της Ισπανίας ότι οι Ινδιάνοι είχαν ψυχή και δεν θα έπρεπε να σκλαβωθούν. Δυστυχώς, όμως, άφησε απ’ έξω τις ψυχές των μαύρων. Σχεδόν 500.000 σκλαβωμένοι Αφρικανοί είχαν μεταφερθεί στη «Νέα Ισπανία» για να αντικαταστήσουν τους Ινδιάνους στα δεσμά. Ωστόσο, απολάμβαναν σίγουρα περισσότερα δικαιώματα από τους ιθαγενείς. Και η τελική απελευθέρωσή τους έγινε πολύ νωρίτερα (1821) απ’ ότι στις ΗΠΑ (1863).

Στο Μεξικό σήμερα ο όρος «μεστίζο» δεν χρησιμοποιείται καν στην καθομιλουμένη, καθώς ολόκληρος ο πληθυσμός έχει πολλαπλή καταγωγή. Αυτό φαίνεται στη θρησκεία, στην τέχνη, στο φαγητό, ακόμη και στις ονομασίες των δρόμων και των πόλεων. Είναι αυτό που μας καθορίζει. Εμάς που δεχόμαστε τέτοιες επιθέσεις όταν μεταναστεύουμε στην Κεντρική Αμερική.