[Κιόσκι] Η σοβαρή υπόθεση του χιούμορ

Το μεγαλύτερο λάθος που μπορείς να κάνεις όταν γράφεις για το χιούμορ είναι να προσπαθήσεις να κάνεις κι εσύ λίγο χιούμορ. Το πιθανότερο, γράφει ο βιβλιοκριτικός Πίτερ Κίπνιουζ στους Νιου Γιορκ Τάιμς, είναι ότι θα κάνεις τους αναγνώστες σου να νοσταλγήσουν τους επαγγελματίες του είδους. Ποιος όμως δικαιούται να γράψει για την υψηλή τέχνη του χιούμορ – έστω και χωρίς να μπει στον πειρασμό να κάνει χιούμορ; Και τι ακριβώς σημαίνει να γράφεις για το χιούμορ; Στο «Αστείο», για παράδειγμα, ο Μίλαν Κούντερα διηγείται την ιστορία ενός φοιτητή που πληρώνει πολύ ακριβά το χιούμορ του στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία. «Ο οπτιμισμός είναι το όπιο του λαού. Το υγιές πνεύμα βρωμάει βλακεία. Ζήτω ο Τρότσκι!» γράφει στη φίλη του. Εκείνη, ένθερμη κομμουνίστρια, τον καταδίδει για ρεφορμισμό. Ο φοιτητής διαγράφεται από το κόμμα, αποβάλλεται από το πανεπιστήμιο, κάνει τη στρατιωτική του θητεία σε ένα τάγμα ανεπιθύμητων και για κάμποσα χρόνια «επανεκπαιδεύεται» σε ένα στρατόπεδο εργασίας.

Το «Αστείο» είναι ασφαλώς ένα βιβλίο για τον παραλογισμό των ανελεύθερων καθεστώτων. Αλλά είναι κι ένα βιβλίο για το χιούμορ, για τη διαβρωτική του δύναμη, για τις τραγικές συνέπειες που μπορεί να έχει σε συνθήκες κοινωνικής και πολιτικής ασφυξίας. Απουσιάζει, όμως, από τον κατάλογο των περίπου δέκα βιβλίων για το χιούμορ που παρουσιάζει στους αναγνώστες του ο αμερικανός βιβλιοκριτικός. Αντιθέτως, υπάρχει ένα βιβλίο που υπογράφουν οι καθηγητές Μπράιαν Κόγκαν και Τζεφ Μάσεϊ. Το βιβλίο λέγεται «Ο,τι χρειάστηκε να μάθω για την/τον…* το έμαθα από τους Μόντι Πάιθον».
Ο αστερίσκος μάς οδηγεί σε έναν μακροσκελή υπότιτλο, ο οποίος αποτελείται από διάφορες λέξεις που θα μπορούσαν να βρίσκονται στον τίτλο: «ιστορία, τέχνη, ποίηση, κομμουνισμός, φιλοσοφία, μέσα ενημέρωσης, γέννηση, θάνατος, θρησκεία, λογοτεχνία, λατινικά, τραβεστί, βοτανολογία, γαλλικά, ταξική διαστρωμάτωση, μυθολογία, χορός fish slapping και πολλά ακόμη».

Αυτό το βιβλίο δεν είναι για το χιούμορ, αλλά για μια ομάδα καλλιτεχνών που διέπρεψαν με το χιούμορ τους. Το δικό τους ήταν ένα χιούμορ ανατρεπτικό, αύθαδες και τρυφερό, εκλεπτυσμένο αλλά συγχρόνως γκροτέσκο. Οι Μόντι Πάιθον βύθιζαν με έναν μοναδικό τρόπο το κεντρί τους στη σύγχρονη κοινωνία, κούρδιζαν το κοινό τους χωρίς να πέφτουν στην παγίδα του διδακτισμού. «Δεν μας έλεγαν μόνο ότι η ζωή είναι κατά βάση αστεία», παρατηρούν οι δύο συγγραφείς, «αλλά και ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την εξουσία είναι το χιούμορ ακριβώς επειδή δεν μπορεί να το αντιληφθεί».

Το «Αστείο» και οι Μόντι Πάιθον μας υπενθυμίζουν στην πραγματικότητα το ίδιο πράγμα: ότι το χιούμορ είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να το αφήσουμε σε λάθος χέρια.