Δίχως στέγη, δίχως νόμο

Η μετανάστευση, όπως και η οικονομία, είναι ένα ζήτημα που έχει άμεση σχέση με τους αριθμούς. Αριθμός συλληφθέντων στα σύνορα, αριθμός προσαγωγών, αριθμός απελάσεων, αλλά και αριθμός νεκρών, όπως οι τελευταίοι στη Σάμο. Δεν προλάβαμε να ξεχάσουμε τη μοιραία βραδιά στο Φαρμακονήσι και ήρθε η Σάμος, δυστυχώς όμως όσοι δεν εθελοτυφλούν ξέρουν ότι δεν θα είναι ούτε οι πρώτοι ούτε και οι τελευταίοι νεκροί που γεννά η μαύρη τρύπα της παράνομης μετανάστευσης στη Μεσόγειο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Μετανάστευσης υπολογίζει ότι από το 1993 και εντεύθεν περισσότεροι από 20.000 μετανάστες έχουν χάσει τη ζωή τους στην προσπάθεια να περάσουν στην Ευρώπη.

Η σύνδεση της μετανάστευσης με την ασφάλεια έγινε στην Ελλάδα με τρόπο άγαρμπο, αποσπασματικό και ιδεοληπτικά φορτισμένο, με τα άκρα να αναλαμβάνουν να τη φέρουν στον δημόσιο διάλογο και να καταργούν τη διχοτομία εσωτερικής και εξωτερικής ασφάλειας, καθιστώντας αδύνατο τον σχεδιασμό μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για την αντιμετώπιση της παράνομης μετανάστευσης.

Η μετανάστευση, η διαχείριση των συνόρων και το άσυλο συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πλέον δυναμικά και ανταγωνιστικά ζητήματα του σχεδιασμού πολιτικής. Η φύση των ζητημάτων αυτών, ιδιαίτερα στην περίπτωση της παράνομης μετανάστευσης, τα συνδέει με εθνικούς φόβους, αντιμαχόμενες ιδεολογίες και συγκρουόμενες πολιτικές ευαισθησίες, καθιστώντας την εφαρμογή συνολικών και αποτελεσματικών πολιτικών μια ιδιαιτέρως δύσκολη υπόθεση. Σήμερα η Μεσόγειος και η Μέση Ανατολή συνιστούν τις πλέον αντιπροσωπευτικές ζώνες ανάπτυξης της παράνομης μετανάστευσης.

Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα έχει γίνει το κύριο σημείο εισόδου της παράνομης μετανάστευσης προς την Ευρώπη και η Τουρκία η κύρια χώρα διέλευσης για τους μετανάστες που προέρχονται από τη Βόρεια Αφρική, την Κεντρική και τη Νοτιοανατολική Ασία. Το 2011 αποτέλεσε χρονιά-ρεκόρ όσον αφορά τις παράνομες εισόδους στην Ευρώπη μέσω της περιοχής της Μεσογείου. Παράλληλα, το ξέσπασμα των αραβικών εξεγέρσεων, η επέμβαση στη Λιβύη, ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία και η αναταραχή στην Αίγυπτο προκάλεσαν μαζικές μετακινήσεις προσφύγων προς τον ευρωπαϊκό Νότο. Οι αναλύσεις κινδύνου για την κατάσταση στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ κατέδειξαν ότι παρά τη σημαντική μείωση που σημειώθηκε κατά την τελευταία διετία, οι κίνδυνοι που συνδέονται με την παράνομη διέλευση των χερσαίων και θαλάσσιων εξωτερικών συνόρων της Ευρώπης παραμένουν μεγάλοι, κυρίως στο νότιο τμήμα της.

Αυτές οι μετακινήσεις πληθυσμών άλλαξαν δραστικά την πολιτισμική και την εθνική σύνθεση των κρατών, καταργώντας σε πολλές περιπτώσεις μακροχρόνιες παραδόσεις ομοιογένειας. Χώρες όπως η Ελλάδα, που παραδοσιακά δεν συγκαταλεγόταν σε αυτές που υποδέχονταν μαζικά κύματα μεταναστών, ξαφνικά και απότομα μετατράπηκαν σε πολυεθνικές και πολυπολιτισμικές κοινωνίες. Η απότομη αλλαγή της σύνθεσης των κοινωνιών δημιούργησε ένα περιβάλλον φόβου, αμοιβαίας καχυποψίας, διαφορετικές μορφές εγκληματικότητας, αλλά και αυξανόμενα αισθήματα ξενοφοβίας και ρατσισμού, τα οποία συχνά οδηγούν στην άσκηση αδικαιολόγητης βίας και στην καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των «άλλων» από τη μία πλευρά, ενώ από την άλλη η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη με τις αρνητικές επιπτώσεις του φαινομένου τόσο στο επίπεδο των εξωτερικών συνόρων όσο και στο επίπεδο της εσωτερικής ασφάλειας των πολιτών της.

Η κρίση δεν θα μπορούσε να μην επηρεάσει και τις αντιλήψεις των ελλήνων πολιτών για το ευαίσθητο ζήτημα της μετανάστευσης, ειδικά όταν η τελευταία συνδέθηκε με την ασφάλεια. Η εθνική ταυτότητα τέθηκε σε φάση άμυνας και τα αρνητικά στερεότυπα για τους μετανάστες πολλαπλασιάστηκαν, με αποτέλεσμα η ξενοφοβία και ο διχαστικός λόγος να καταστούν στοιχεία τόσο της καθημερινής ζωής όσο και του δημόσιου διαλόγου και να αποτελέσουν αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης, ιδιαίτερα όταν συνδέθηκαν με την αντίδραση στα μέτρα λιτότητας.  

Δυστυχώς, η Ελλάδα δεν προχώρησε άμεσα στις απαραίτητες στρατηγικές, θεσμικές και επιχειρησιακές μεταρρυθμίσεις και αλλαγές που θα επέτρεπαν την καλύτερη διαχείριση ενός – ούτως ή άλλως – εξαιρετικά σύνθετου προβλήματος. Η μετανάστευση συνδέεται με την ασφάλεια, όχι όμως με υπεραπλουστεύσεις, αφορισμούς και δαιμονοποιήσεις. Η υιοθέτηση αποτελεσματικής μεταναστευτικής πολιτικής από την Ελλάδα, με ενσωματωμένη τη διάσταση της ασφάλειας, προϋποθέτει στρατηγικό σχεδιασμό ο οποίος θα αναδεικνύει, ενώ παράλληλα θα ενσωματώνει, τον διαχωρισμό μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής διάστασης της ασφάλειας: α) της εξωτερικής ασφάλειας, μέσω της σύνδεσης της ασφάλειας με την εξωτερική πολιτική, β) της εσωτερικής ασφάλειας, μέσω της σύνδεσης της ασφάλειας με την προστασία των πολιτών και την ανάδειξη της διάστασης της «ανθρώπινης ασφάλειας».

Ο Τριαντάφυλλος Καρατράντος είναι διεθνολόγος με ειδικότητα στα θέματα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας.