Να αποφευχθεί το χειρότερο

Η μεγαλειώδης λαϊκή κινητοποίηση στην Πλατεία Μεϊντάν στο Κίεβο, ανάλογη σε ένταση και δύναμη με εκείνη της Πλατείας Ταχρίρ στο Κάιρο, πυροδότησε, όπως και αυτή η τελευταία, ένα παιχνίδι αλληλεπιδράσεων και αναδράσεων που εξέτρεψαν και στη συνέχεια ανέστρεψαν την πορεία των γεγονότων για να οδηγήσουν στη σημερινή επικίνδυνη κατάσταση.

Αντίθετα με την Αίγυπτο, όπου η διαχωριστική γραμμή εντοπιζόταν ανάμεσα στους Αδελφούς Μουσουλμάνους και σε έναν στρατό που συνάσπιζε μέρος των υποστηρικτών του κοσμικού κράτους, ο διαχωρισμός στην Ουκρανία είναι μεταξύ ρωσόφωνων (ρωσόφιλων) και ουκρανόφωνων (ρωσόφοβων) και βάσει μιας γραμμής που χωρίζει χονδρικά τη χώρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Υπάρχουν φυσικά στα δυτικά δημοκράτες εθνικιστές και αντιδημοκράτες εθνικιστές (περιγράφονται ως φασίστες από τη Ρωσία), όπως υπάρχουν στα ανατολικά πολίτες που δεν επιθυμούν την προσάρτηση στη Ρωσία. Το πιο σοβαρό είναι πως μία ενδο-εθνική διαμάχη μετατράπηκε σε μία διεθνή διαμάχη. Και πριν από τα γεγονότα στην Πλατεία Μεϊντάν, βεβαίως, η Ρωσία χρησιμοποιούσε όλα τα διαθέσιμα σε αυτήν οικονομικοπολιτικά μέσα πίεσης προκειμένου να εμποδίσει την Ουκρανία να περάσει στην αγκάλη της ΕΕ. Από την πλευρά της, η εν λόγω Eνωση προσέφερε στην Ουκρανία τις δελεαστικές οικονομικοπολιτικές προοπτικές της.

Ο επαναστατικός μετασχηματισμός τον οποίο προκάλεσε η φυγή του προέδρου Βίκτορ Γιανουκόβιτς, η πρόσδεση του Κοινοβουλίου και του νέου προέδρου στην ΕΕ προκάλεσαν μία μάλλον άσχημα καμουφλαρισμένη στρατιωτική παρέμβαση στην Κριμαία, όπως ο ρωσόφωνος – ρωσικός στην πραγματικότητα – πληθυσμός ψήφισε υπέρ της προσάρτησης στη Ρωσία, με την εξαίρεση των Τατάρων της Κριμαίας.

Ανίκανη στρατιωτικά και ηθικά για την παραμικρή επέμβαση, η Δύση αντέδρασε αρχικά με μεγαλοστομίες, υποστηρίζοντας ότι θα υποχρέωνε τη Ρωσία να υποχωρήσει με όλο και σκληρότερες οικονομικές κυρώσεις. Ταυτόχρονα, ο Τύπος της παρουσίαζε τον Πούτιν όχι μόνο ως έναν απολυταρχικό ηγέτη, κληρονόμο του τσαρισμού και του σταλινισμού, κάτι που είναι σε μεγάλο βαθμό, αλλά και ως έναν οργισμένο τρελό, κάτι που είναι εξοργιστικά τρελό. Τα γεγονότα στη Συρία, όπου ο ρώσος πρόεδρος εξουδετέρωσε επιδέξια το ενδεχόμενο μιας αμερικανικής επέμβασης, έδειξαν ότι αντιθέτως είναι πανούργος και επιτήδειος. Και ο τρόπος με τον οποίο ροκανίζει σήμερα την Ουκρανία, μέσω πάνοπλων τοπικών πολιτοφυλακών, δείχνει ότι προχωράει συνετά αλλά σταθερά, βήμα το βήμα, προς έναν στόχο που παραμένει συγκεχυμένος στα δικά μας μάτια, ίσως ακόμη και στα δικά του, ανάλογα με την (πολύ αδύναμη σήμερα) αντίσταση του ουκρανικού κράτους και τη (σαν χαμένων σήμερα) συμπεριφορά των δυτικών κρατών. Παραδόξως, το πιο ισχυρό κράτος, οι ΗΠΑ, τελούν πλέον υπό αναδίπλωση και τρέμουν μήπως υποχρεωθούν να παρέμβουν. Τα αυστηρά λόγια του Ομπάμα κρύβουν μια άτονη απάθεια.

Οπως θα έπρεπε να γνωρίζουμε έπειτα από την εμπειρία του πολέμου της Αλγερίας, της ισραηλινο-παλαιστινιακής διαμάχης και, εδώ και τρία χρόνια, του πολέμου στη Συρία, έρχεται μια στιγμή όπου η εκτράχυνση μιας διαμάχης ευνοεί ό,τι χειρότερο υπάρχει στα δύο στρατόπεδα και στο σύνολο της διαδικασίας. Οταν η διαμάχη έχει ήδη διεθνοποιηθεί, το χείριστο θα αναπτυχθεί, όχι μόνο στις εθνικές συνιστώσες της αλλά και σε αυτή τη διεθνοποίηση.

Υπάρχει λοιπόν βάσιμος φόβος μήπως η απόλυτη στρατιωτική αδυναμία της Δύσης, σε συνδυασμό με την αβεβαιότητα όσον αφορά στην αποτελεσματικότητα των οικονομικών κυρώσεων, παρασύρει τη Ρωσία του Πούτιν σε μια επεκτατική περιπέτεια. Η μόνη λύση θα ήταν να αποδεχθούμε – ιδέα την οποία έχει ήδη προτείνει ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ – προτού να είναι πολύ αργά μία ομοσπονδιακή Ουκρανία, η οποία να γίνει, αντί για διελκυστίνδα ανάμεσα στη Δύση και στην Ανατολή, γέφυρα ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ενωση και στη Ρωσία.

Δεδομένου του γεγονότος ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει δείξει μέχρι σήμερα να είναι όχι ένας οργισμένος τρελός αλλά ένας ικανός και πανούργος ηγέτης θα καταλάβαινε εύκολα τα οφέλη που θα αντλούσε από έναν συμβιβασμό στην Ουκρανία: μια επανάληψη της διεθνούς συνεργασίας με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Η συνεργασία αυτή είναι ζωτικής σημασίας τόσο για τον ίδιο όσο και για όλους εμάς. Αν εκτραχυνθεί η διαμάχη, ο πρόεδρος Πούτιν κινδυνεύει να χάσει τη σύνεσή του και εμείς κινδυνεύουμε να χάσουμε από απερισκεψία. Η σύνεση, και στις δύο πλευρές, επιβάλλει μία ενιαία και ομόσπονδη Ουκρανία, σύνδεσμο ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση. Δεν βρισκόμαστε πλέον στη στιγμή όπου πρέπει να αναζητήσουμε το καλύτερο, βρισκόμαστε στη στιγμή που πρέπει να αποφύγουμε τα χειρότερα.  

Ο Εντγκάρ Μορέν είναι γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος