Οταν ξεσπούσε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ο Ανρί Ματίς ζούσε μια πρωτόγνωρη εμπειρία: το εργαστήριό του ήταν άδειο. Από τότε που φτωχός φοιτητής μετακόμιζε από σοφίτα σε σοφίτα δεν είχε αποχωριστεί ποτέ τα έργα του. Στα 70 του όμως και ύστερα από έναν πικρό χωρισμό από τη σύζυγό του, οι τοίχοι άδειασαν και τα έργα μεταφέρθηκαν σε τραπεζικές θυρίδες ενόψει των διεκδικήσεων του διαζυγίου.
Στο μεταξύ η Γαλλία ηττάται και ο ζωγράφος προσπαθεί να επιβιώσει από κρίσεις που απειλούν τη ζωή του. Καθηλωμένος στο κρεβάτι, στη Νοτιοανατολική Γαλλία, ζει με τις γερμανικές δυνάμεις στο υπόγειό του και τις συμμαχικές νάρκες να εκρήγνυνται στον κήπο του.
Ακριβώς εκείνη την εποχή ήταν που πήρε φύλλα λευκού χαρτιού, τα έκοψε στο σχήμα μιας ανδρικής φιγούρας με τα άκρα της χαλαρά, μια τεράστια κόκκινη καρδιά και βόμβες να σκάνε γύρω του. Ονόμασε το έργο «Η πτώση του Ικαρου». Μόνο που ο Ικαρος του Ματίς δεν σήμανε το τέλος, όπως θέλει ο αρχαίος ελληνικός μύθος του ήρωα, αλλά την αρχή μιας νέας καριέρας για τον καλλιτέχνη, η οποία δεν θα στηριζόταν πλέον στους καμβάδες και στα χρώματα αλλά σε μια εντελώς ριζοσπαστική τεχνική που βασιζόταν σε κομμένα χαρτιά που χρωμάτιζε ο ίδιος με νερομπογιές.
Τι ακριβώς έκανε; Κάτι το οποίο ως σύλληψη ήταν μοναδικό. Στην εκτέλεσή του όμως όχι πολύπλοκο. Για την ακρίβεια, είναι τόσο απλό ώστε μπορεί ο καθένας να το φτιάξει στο σπίτι του εύκολα, με μοναδικά εργαλεία ένα ψαλίδι, έναν χάρακα, ένα ρυζόχαρτο, ένα μολύβι και μερικά χρωματιστά χαρτιά μεγέθους Α4 και ακολουθώντας τις οδηγίες που υπάρχουν στο πλαίσιο. Με τη διαφορά ότι η πρωτότυπη σύλληψη και η ιδέα ήταν δικές του και η δική μας δημιουργία δεν θα είναι παρά ένα αντίγραφο, που όμως θα μας φέρει πολύ κοντά στην τέχνη του πρωτοπόρου του μοντερνισμού.
Η ιδέα να δημιουργήσετε το δικό σας κολάζ σαν αυτά που έφτιαχνε ο Ανρί Ματίς καθισμένος είτε στο αναπηρικό του αμαξίδιο είτε στο κρεβάτι του, ακουμπώντας σε μαλακά μαξιλάρια, αδύναμος ύστερα από μια επέμβαση που είχε κάνει το 1941 και μετά την οποία οι γιατροί τού είχαν δώσει τρία χρόνια ζωής, δεν αποτελεί μόνο μια ενδιαφέρουσα δημιουργική απασχόληση αλλά και μια παρηγοριά για όσους δεν μπορούν να ταξιδέψουν έως το Λονδίνο.
Εκεί που η Τέιτ Μόντερν ετοιμάζει μια μεγάλη έκθεση, την πρώτη που θα εξερευνήσει σε βάθος το τελευταίο κεφάλαιο μιας καριέρας στην οποία ζωγραφική, σχέδιο και γλυπτική αναμείχθηκαν εντυπωσιακά και θα οδηγήσει τον επισκέπτη σε μια χαρούμενη διαδοχή χορευτών, δράκων και κλόουν μέσα από όλα εκείνα τα γεμάτα λαμπερά χρώματα έργα του τα οποία «γεννούσε» στον ζόφο του πολέμου. Εργα αισιόδοξα που προκάλεσαν την απορία του Λουί Αραγκόν και την αφοπλιστική απάντηση του Ανρί Ματίς «Τα φτιάχνω για αυτοάμυνα», ενώ νωρίτερα είχε εκμυστηρευθεί στην κόρη του ότι η ζωγραφική είχε τελειώσει για εκείνον.
Από το καλοκαίρι του 1946 οι εικόνες αρχίζουν να πλημμυρίζουν τους τοίχους του σπιτιού του. Ενα χελιδόνι που φτιάχνει για να καλύψει ένα σκίσιμο στην ταπετσαρία της κρεβατοκάμαρας, ακολουθούν ψάρια, κοχύλια, φύκια, γλάροι, ακροβάτες, βουτηχτές, χορευτές που δεν αφήνουν σπιθαμή ελεύθερη στους τοίχους και στο ταβάνι.
Το ψαλίδι μετατρέπεται πλέον σε δεύτερο χρωστήρα για τον Ανρί Ματίς. Απόδειξη ότι και τα περίφημα βιτρό για το παρεκκλήσι των δομηνικανών μοναχών της Βενετίας στη Βαρνς –για τα οποία χρειάστηκε τέσσερα χρόνια έως ότου τα ολοκληρώσει –τα σχεδίασε εξ ολοκλήρου κάνοντας χαρτοκοπτική.
«Οπλισμένος με ένα τεράστιο ψαλίδι έκοβε διαρκώς φύλλα χρωματισμένων χαρτιών σε φωτεινά χρώματα» θυμόταν η Φρανσουά Ζιλό που επισκεπτόταν με τον εραστή της Πάμπλο Πικάσο τον Ανρί Ματίς στο εργαστήριό του. «Κρατούσε προσεκτικά με το αριστερό χέρι το χαρτί, το τύλιγε και το δίπλωνε κάτω από τις λεπίδες του ψαλιδιού που κρατούσε με το δεξί, αφήνοντας να σκορπίσουν στο πάτωμα τα αποκόμματα» έλεγε εντυπωσιασμένη.
INFO
Η έκθεση «Ανρί Ματίς: Χαρτοκοπτική» στην Τέιτ Μόντερν από 17 Απριλίου έως 7 Σεπτεμβρίου
Κλοπή Ματίς απ’ την Ελλάδα
Τίποτε δεν μπορούσε να σταματήσει τον Ανρί Ματίς από τον δημιουργικό πυρετό στον οποίο βρισκόταν ανάμεσα στα χαρτιά και στα ψαλίδια του, παρά το γεγονός ότι τα μάτια του τον είχαν προδώσει (λέγεται ότι ο αμφιβληστροειδής χιτώνας δεν θα μπορούσε να συμβαδίσει με τον ρυθμό με τον οποίο ο εγκέφαλός του επεξεργαζόταν το χρώμα), τα χέρια του είχαν πρηστεί και τις νύχτες του κυρίευαν ο πόνος και το παραλήρημα. Οι βοηθοί του βρίσκονταν στα όρια της κατάρρευσης, καθώς αυτό που συνέβαινε στο ατελιέ δεν ήταν παρά «ένας αγώνας δρόμου, όπου εκείνος έτρεχε με αντίπαλο τον θάνατο», όπως μαρτυρούν. {ARX3}{CR}Η υποδοχή των συγκεκριμένων έργων – των λιγοστών που εξέθεσε εν ζωή ο καλλιτέχνης – δεν ήταν θερμή. Οι περισσότεροι σύγχρονοί του τα απέρριψαν. Στην καλύτερη περίπτωση τα χαρακτήρισαν ανάξια χάρτινα αστεία ενός σοβαρού καλλιτέχνη. Στη χειρότερη τα είδαν ως ζωγραφικά καπρίτσια μιας δεύτερης παιδικής ηλικίας. {CR}Εκείνος όμως που εκτίμησε την αξία τους ήταν ο σπουδαίος κριτικός τέχνης και εκδότης από τη Λέσβο Στρατής Ελευθεριάδης-Τεριάντ. Εντυπωσιασμένος από τις δυνατότητες της συγκεκριμένης τεχνικής πρότεινε στον Ανρί Ματίς να δημιουργήσει ένα βιβλίο εξ ολοκλήρου με τη μέθοδο αυτή. Το 1943 και για έναν χρόνο ο καλλιτέχνης δημιούργησε 20 εικόνες για την έκδοση της σειράς των «Μεγάλων Βιβλίων», στα οποία οι καλλιτέχνες δεν καλούνταν απλώς να εικονογραφήσουν ένα κείμενο αλλά να δημιουργήσουν εξαρχής ένα βιβλίο το οποίο ήταν δικό τους έργο. Το 1946 υπέγραψε το συνοδευτικό κείμενο για την «Τζαζ», όπως είναι ο τίτλος του βιβλίου που κυκλοφόρησε το 1947 στο Παρίσι σε 250 αντίτυπα. {CR}Ενα από τα αντίτυπα της «Τζαζ» ανήκε στη συλλογή τού (υπό ανακαίνιση και επέκταση σήμερα) Μουσείου Τεριάντ στη Λέσβο, αλλά το 2003, σε μια εποχή που η αξία του ξεπερνούσε τα 50 εκατ. δρχ., έκανε μυστηριωδώς φτερά. Το αντίτυπο δεν έχει βρεθεί ώς σήμερα, καθώς εκτιμάται ότι η κλοπή έγινε κατόπιν παραγγελίας κάποιου συλλέκτη.
Πώς θα φτιάξετε τον δικό σας «Ματίς»
Θα χρειαστείτε:
Το απόκομμα των «ΝΕΩΝ Σαββατοκύριακο»,
Κόλλα
Ψαλίδι
Χάρακα
Ρυζόχαρτο
Μολύβι
Κόλλες γλασέ μεγέθους Α4 σε πορτοκαλί, πράσινο, λευκό και κόκκινο
Οδηγίες
1. Κόβετε το παραπάνω σχέδιο
2. Τοποθετήστε το ρυζόχαρτο πάνω στην εικόνα και αντιγράψτε το κόκκινο σχέδιο με το μολύβι και τον χάρακα
3. Τοποθετήστε το αποτύπωμα πάνω στο κόκκινο χαρτί γλασέ και κόψτε στο ανάλογο σχήμα
4. Επαναλάβετε την ίδια διαδικασία με τα σχήματα σε λευκό και πράσινο
5. Κολλήστε τα κόκκινα, λευκά και πράσινα σχέδια πάνω στο πορτοκαλί χαρτί με τη σειρά
6. Ετοιμο! Μπορείτε πλέον να κορνιζάρετε τον δικό σας «Ματίς»
