Τόσο κοντά, τόσο μακριά από τον Παρθενώνα

Η καρδιά της πόλης έρημη και σκοτεινή, οι κάτοικοι διωγμένοι προληπτικά μακριά της με μια σιδερένια περίφραξη. Και στην καρδιά αυτής της καρδιάς, μέσα σε ένα μεγαλόπρεπο, κατάφωτο κτίριο, με άψογα παραταγμένες στο προαύλιό του, σαν τιμητικό άγημα, μερικές δεκάδες μαύρες λιμουζίνες, ισάριθμοι επίσημοι με τον τίτλο «επίτροποι» υποδύονταν τους συλλειτουργούς σε μια χωρίς κοινό πανηγυρική τελετή, όπου κανένας δεν μπορούσε να καταλάβει τι ακριβώς πανηγυριζόταν.    

Αυτή ήταν η εικόνα της Αθήνας τη βραδιά της τελετής για την ανάληψη της προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ενωσης από την Ελλάδα. Αυτή είναι η εικόνα της Ευρωπαϊκής Ενωσης σήμερα. Οι λαοί απόντες, αποξενωμένοι, ανεπιθύμητοι, και από την άλλη μια κάστα γραφειοκρατών με νοοτροπία μανδαρίνων, που τα λένε μεταξύ τους μέσα σε αστραφτερά παλάτια, προστατευτικά απομονωμένοι από την πραγματικότητα.

Μήπως όμως παραείμαστε ρομαντικοί; Μήπως απαιτούμε κι εμείς μια «Ευρώπη των λαών» όπως τη φαντάζεται η ριζοσπαστική ή η παλαιοκομμουνιστική Αριστερά; Και είμαστε τάχα βέβαιοι ότι οι λαοί της Ευρώπης ονειρεύονται μια Ευρώπη των λαών;

Μπορώ να σκεφτώ μια ενωμένη Ευρώπη δημοκρατικότερη, συνεκτικότερη, λειτουργικότερη, κοντολογίς μια Ευρώπη που οι λαοί της να την αισθάνονται περισσότερο δική τους από ό,τι την τωρινή. Αλλά δεν ξέρω τι θα πει «Ευρώπη των λαών». Αν σημαίνει μια εκκλησία του δήμου που να απλώνεται από τη Βόρεια Θάλασσα ώς την Ανατολική Μεσόγειο, λυπάμαι, αλλά δεν μπορεί να υπάρξει τέτοια Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκοί λαοί πλησίασαν επανειλημμένα στο παρελθόν ο ένας τον άλλον, για να βρεθούν έπειτα φανατικά αντιμέτωποι. Το τραγικότερο παράδειγμα είναι ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, που φέτος κλείνουν εκατό χρόνια από την έκρηξή του. Την παραμονή του ακόμη, οι Ευρωπαίοι ταξίδευαν χωρίς διαβατήριο από χώρα σε χώρα της ηπείρου, οι εθνικές οικονομίες τους βρίσκονταν σε πρωτοφανή αλληλεξάρτηση, οι ηγεμόνες τους συνδέονταν μεταξύ τους με δεσμούς αίματος, το εργατικό κίνημα είχε σφυρηλατήσει (ή έτσι φαινόταν) μια κοινή ταξική συνείδηση ανάμεσα στους προλετάριους των χωρών, η συντριπτική πλειονότητα των αναλυτών θεωρούσε απλώς αδιανόητο έναν πόλεμο ανάμεσα στα πολιτισμένα ευρωπαϊκά κράτη. Και ξαφνικά προλετάριοι, αστοί, διανοούμενοι ξεκίνησαν μεθυσμένοι από πατριωτισμό για τη μεγαλύτερη σφαγή που είχε γνωρίσει ώς τότε η Ευρώπη. Τι έλειψε; Οχι μια ευρωπαϊκή συνείδηση, αλλά μια ευρωπαϊκή πολιτική. Δηλαδή, πολιτικοί ηγέτες με συναίσθηση ότι το όριο των εθνικών ανταγωνισμών όφειλε να είναι το ευρωπαϊκό συμφέρον.

Μα, θα ρωτήσει κανείς, υπάρχει αυτό το πράγμα που λέγεται ευρωπαϊκή συνείδηση; Ναι, υπάρχει, και μάλιστα από πολύ παλιά. Ηδη από την Αναγέννηση καλλιτέχνες, ποιητές, λόγιοι, επιστήμονες ανάμεσα στην Οξφόρδη και το πολωνικό Τόρουν, ανάμεσα στην Ουψάλα και τη Φλωρεντία επικοινωνούσαν τακτικά σε μια κοινή γλώσσα (τη λατινική), ανταλλάσσοντας ιδέες και επιρροές. Και μην πει κανείς ότι αυτές οι ομάδες δεν είναι αντιπροσωπευτικές για τους λαούς, γιατί ακριβώς αυτές διαμορφώνουν το κοσμοείδωλο ενός πολιτισμού, αυτές εκφράζουν τα ζητούμενά του, αυτές πλάθουν τις εθνικές, καθώς και τις υπερεθνικές συνειδήσεις. Χάρη στο δικό τους έργο ένας ιταλός ράφτης αισθανόταν πιο κοντά σε έναν ολλανδό συνάδελφό του από ό,τι σε έναν άραβα και ένας εβραίος αστός της Λεμβέργης ή της Πράγας συγκινούνταν περισσότερο από τα ορατόρια του Μπαχ παρά από τις ψαλμωδίες της Συναγωγής. Αλλά και εδώ έλειψαν από τις πολιτικές ελίτ, με την εξαίρεση λίγων σύντομων περιόδων, η διορατικότητα, η αποφασιστικότητα, το προμηθεϊκό πνεύμα για να θεμελιώσουν σε αυτό το ευνοϊκό έδαφος το οικοδόμημα μιας ενοποιημένης Ευρώπης. Στους σχεδιασμούς τους, ο ευρωπαϊκός πολιτισμός, όταν δεν ήταν προπαγανδιστικό τέχνασμα, ήταν το πολύ ένα παράρτημα και όχι ο συνεκτικός ιστός της Ευρώπης που ήθελαν να χτίσουν.  

    

Υπάρχουν διακριτές ευρωπαϊκές πολιτισμικές αξίες; Υπάρχουν. Αλλά θάφτηκαν κάτω από το παραπειστικό και στην πράξη διαλυτικό σλόγκαν της «ενότητας στη διαφορά». Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός δεν υπήρξε ποτέ μονολιθικός, μονοτασικός, χωρίς αποχρώσεις και αντιφάσεις. Αλλά με το σύνθημα της «ενότητας στη διαφορά» στις σημαίες και στις εγκυκλίους τους, λαϊκιστές πολιτικοί και νωθροί γραφειοκράτες αναγόρευσαν σε διατηρητέα εθνική ή εθνοτική ιδιαιτερότητα κάθε απολίθωμα των τοπικών παραδόσεων, ακόμη και των πιο αντιδραστικών. Ενώ άλλοι πολιτικοί, αλλά και διανοούμενοι, ενοχικοί κληρονόμοι του αποικιοκρατικού ή του ναζιστικού παρελθόντος, έχρισαν κάθε ξόανο που ερχόταν από τα βάθη της Αφρικής ή της προκολομβιανής Αμερικής ισάξιο της δουλειάς ενός Φειδία και ενός Μικελάντζελο, κάθε αφελή κοσμολογικό μύθο της Ασίας ή της Ωκεανίας ισοδύναμο με τις επιστημονικές θεωρίες, κάθε τυραννικό έθιμο των νομάδων και των χωρικών του ισλαμικού κόσμου ισότιμο των προταγμάτων του Διαφωτισμού. Μ’ αυτά και μ’ αυτά, η «ενότητα στη διαφορά» έγινε ο θρίαμβος της διαφοράς εις βάρος της ενότητας, η αδιάκοπη «πολιτικά ορθή» αυτομαστίγωση των ευρωπαϊκών ελίτ για την ιστορική κληρονομιά της Ευρώπης έφερε τη μουδιασμένη ανοχή ή και τον θαυμασμό για οτιδήποτε νεφελώδες, ανορθολογικό, σκοταδιστικό είχε τη βούλα του εξωευρωπαϊκού, και αντί για μια εμπλουτιστική αφομοίωση επιλεγμένων ξένων στοιχείων στον ευρωπαϊκό κορμό προέκυψε η πολιτισμική και κοινωνική πολυδιάσπαση που ονομάστηκε χαζοχαρούμενα «πολυπολιτισμικότητα».

Τον καιρό που συζητιόταν η ένταξη της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ, υπήρχαν εύλογες επιφυλάξεις από τις ηγεσίες των μελών της (το πόσο εύλογες ήταν φάνηκε στις ημέρες μας). Αλλά πρυτάνευσε τελικά το επιχείρημα ότι δεν μπορούσε να μείνει έξω από τον πυρήνα μιας ενωμένης Ευρώπης το λίκνο του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Το σκεπτικό αυτό δίνει από μόνο του το μέτρο της απόστασης που έχει διανύσει η Ευρώπη από τότε. Παραπέμπει σε μια εποχή που πολιτικοί ηγέτες όπως ο Ζισκάρ ντ’ Εστέν και ο Χέλμουτ Σμιτ, λίγο αργότερα ο Μιτεράν και ο Κολ, σκέφτονταν ακόμη ευρωπαϊκά και είχαν αίσθηση της σημασίας των πολιτισμικών συμβολισμών. Γι’ αυτό και σε κρίσιμες πολιτικές επιλογές τους ο τεχνοκρατικός πραγματισμός υποχωρούσε, για να κάνει χώρο σε κάτι που υπενθύμιζε και επιβεβαίωνε την προσήλωσή τους στην ευρωπαϊκή ιδέα.

Για τους σημερινούς επιγόνους τους, σημαντικές αξίες είναι μόνον οι χρηματιστηριακές, φορτισμένα σύμβολα μόνον εκείνα που χρησιμοποιούν τα ινστιτούτα αξιολόγησης. Να σκέφτηκαν άραγε για μια στιγμή, έτσι όπως τσούγκριζαν τα ποτήρια τους στο αίθριο του Ζαππείου, πόσο μακρινός έμοιαζε απέναντί τους ο Παρθενώνας;