[Τρίτη άποψη] Η χρονιά της ανατροπής

Θα ήταν ίσως υπερβολή αν βάζαμε το 2013 δίπλα μόνο στο 2001 όσον αφορά τις αλλαγές που έφερε στο παγκόσμιο πολιτικό σκηνικό. Αν όμως το κάναμε, τα γεγονότα θα μας έδιναν μάλλον δίκιο.

Η ισορροπία δυνάμεων μετακινήθηκε, όχι πάντα με τρόπο άμεσο, όμως με τρόπο αισθητό και μη συγκυριακό. Κυριάρχησαν δύο πόλεμοι, ένας εμφύλιος στη Συρία που συνεχίστηκε γέρνοντας προς την πλευρά του δικτάτορα κι ένας σχεδόν παγκόσμιος με επίκεντρο το Ιράν που αποτράπηκε με μια διεθνή συμφωνία. Και οι δύο εξελίξεις ανέδειξαν όχι μόνο το εύθραυστο και το αμφίσημο της ειρηνευτικής διπλωματίας (η υποχώρηση της τελευταίας στιγμής από την εισβολή στη Συρία είναι δύναμη ή αδυναμία; Η συμφωνία με το Ιράν θα ενισχύσει τη «δυτικόφιλη» ή την «αλυτρωτική» τάση;), αλλά και τον νέο ρόλο των ΗΠΑ ως διαιτητή περισσότερο από ό,τι καταλύτη των εξελίξεων. Η Αραβική Ανοιξη μοιάζει πια με βαρύ χειμώνα, η ορμή πολλών «νέων περιφερειακών δυνάμεων» σε μεγάλο βαθμό ανακόπηκε: η Κίνα γίνεται όλο και πιο εθνικιστική και δημιουργεί αντιδράσεις ακόμη και στη γειτονιά της, η Βραζιλία σπαράσσεται από την εσωτερική αμφισβήτηση, η αυταρχική Ρωσία έλκει μόνο τη μισή Ουκρανία, η πολιτική φούσκα της Τουρκίας έσκασε λίγο πριν από την οικονομική. Η ίδια η ιδέα της ρυμουλκούμενης από τη Δύση «παγκόσμιας ανάπτυξης» δέχεται πλήγμα από την κρίση του παραδοσιακού καπιταλισμού: ο Λάρι Σάμερς, ίσως γιατί δεν πήρε τη θέση που επιθυμούσε, τόλμησε να μιλήσει για «μόνιμη μη ανάπτυξη». Ο κόσμος αποδεικνύεται πολυπολικός χωρίς ισχυρούς πόλους, η παγκοσμιοποίηση πραγματικότητα χωρίς προοπτική.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, δεν είναι παράλογο τα ηθικά αιτήματα να αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα. Το 2013 ήταν η χρονιά που μάθαμε, ελέω Σνόουντεν, που δεν είναι ωστόσο μόνος, ότι ένα «έξυπνο» τηλέφωνο είναι ένα μέσο κατασκοπείας που επιτρέπει στον κάτοχό του να κάνει και τηλεφωνήματα. Η αποκάλυψη του Μεγάλου Αδελφού επηρεάζει την ιδιωτικότητα αλλά και τις διεθνείς σχέσεις, αλλάζει την εικόνα του ατόμου και του κράτους. Μπορεί άραγε απέναντι σε αυτή τη διαστροφή να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο κίνημα πιο αποτελεσματικό και λιγότερο ποδηγετούμενο από εκείνο της αντιπαγκοσμιοποίησης; Την κίνηση προς μια πιο βαθιά και πιο ανθρώπινη ελευθεριότητα προώθησε η συνύπαρξη δύο «ηθικών ηγετών» του μεγέθους του Μαντέλα και του αργεντινού Πάπα (η φράση του «ποιος είμαι εγώ που θα κρίνω» ήταν ίσως η πιο μεστή της χρονιάς), καθώς και η κοινωνική αλλά και δικαστική αποδοχή, από τη Γαλλία ώς τις Ηνωμένες Πολιτείες, του συμβολικά περισσότερο από ό,τι ουσιαστικά φορτισμένου γάμου των ομοφυλοφίλων.

Με τούτα και με εκείνα – τον άτακτο πολυπολισμό, τη συμμετοχή στη διεθνή ειρηνευτική προσπάθεια ως γενέτειρα των ελευθεριών και ως δοκιμαστήριο μιας νέου τύπου ανάπτυξης – στο προσκήνιο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος βρίσκεται, περισσότερο από ποτέ, η Ευρώπη. Μια Ευρώπη βαθιά τραυματισμένη από την κρίση και τον τρόπο διαχείρισής της, κουρασμένη, σε πολλά διχασμένη, αλλά περήφανη, δυνατή χάρη στον πολιτισμό της και όχι ακίνητη: η πορεία προς τη βαθύτερη – πολιτική και οικονομική – ενοποίηση είναι δύσκολη αλλά διαρκής και ανεπίστρεπτη: οι επερχόμενες ευρωεκλογές για πρώτη φορά θα εκλέξουν όχι μόνο βουλευτές αλλά και όργανα, η τραπεζική ένωση μοιάζει κάθε ημέρα και πιο πολύ ένα βήμα προς τη δημοσιονομική, κοινά προγράμματα και ταμεία στήνονται για να στηρίξουν μια νέου τύπου αλληλεγγύη. Είναι φυσικό απέναντι σε τέτοιες κινήσεις να φουντώνουν οι αντίρροπες δυνάμεις του εθνικισμού και του ευρωσκεπτικισμού. Μόνο που το νόημα της Ιστορίας, αν έχει νόημα η σύγχρονη Ιστορία, είναι ότι οι κοινωνίες και οι ηγέτες θα επιλέξουν τελικά την ένωση, όχι την περιχαράκωση, το άνοιγμα κι όχι το κλείσιμο των οριζόντων.

Σε κάθε περίπτωση, αυτή είναι μια πολιτική φιλοσοφία και μια Ευρώπη για την οποία αξίζει να αγωνιστούμε.

Ο Κ. Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς